28-04-2007, 10:06 AM
GENEL TARİH BİLGİSİ
TARİH BİLİMİ
TANIMI
İnsan topluluklarının geçmişteki yaşantılarını, sosyal ve ekonomik yapılarını, oluşturdukları kültür ve uygarlıkları,
Yer ve zaman göstererek
Neden- sonuç ilişkisi içerisinde
Belgelere dayanarak
Objektif bir biçimde
inceleyen bilim dalıdır.
KONUSU
Bütün yönleriyle insanlığın geçmişidir. İnsanların yaşayışları, gelenekleri, düşünceleri, dini-siyasi ve kültürel yapıları, ekonomik gelişimleri, savaş ve barışları, geçirdikleri evreler...Kısaca insana ait her şey tarihin konusudur.
Bir olayın tarihe konu olabilmesi için:
1. Geçmişte yaşanmış olması,
2. İnsanlar tarafından oluşturulması,
3. Yer ve zamanın belirgin olması,
4. Başka olaylarla neden-sonuç ilişkisinin bulunması
5. Belgelerle incelenebilmesi gereklidir.
Tarihi olay: Kısa zaman aralığında oluşan gelişmelerdir.
Tarihi olgu: Uzun sürede etkinliği anlaşılan gelişmelerdir.
Atatürk'ün Samsun'a çıkması tarihi olay, Türk inkılabının yaşanması tarihi olgudur.
Tarih Felsefesi: Günümüzdeki sorunların ya da gelişmelerin çözümünde ve yönlendirilmesinde, geçmişin (tarihin) yorumlanarak kullanılmasıdır.
Geçmişin geleceğe yön vermesidir.
YÖNTEMİ
Tarihi olaylar, aynı özelliklerle tekrar etmez. Bu nedenle tarih bilimi deney ve gözlem metodunu kullanamaz. Bir olayı araştırırken:
1. Kaynak (belge) bulur.
2. Kaynakları sınıflandırır (Tasnif)
3. Kaynak eleştirisi yapar (Tenkit)
4. Kronolojik sıralama yapar.
5. Kaynaklar arasında bağlantı kurar (Terkib)
6. Yorum yaparken olayın geçtiği günün şartlarını göz önünde bulundurur.
7. Tarafsız (objektif) değerlendirme yapar.
KAYNAKLARI
Tarihi bir olay hakkında bilgi veren her türlü malzemeye kaynak ( belge ) denir. Bir malzemenin kaynak olarak nitelendirilebilmesi için:
1. İçinde bulunduğu devirde veya bu devre yakın bir zamanda yazılması,
2. Devrinin kaynaklarından yararlanarak oluşturulmuş olması gereklidir.
Kaynaklar iki gurupta incelenir :
1. Yazılı Kaynaklar: Fermanlar, Antlaşma metinleri, paralar, kitabeler vs.
2. Yazısız kaynaklar: Ev eşyaları, destanlar, binalar vs.
Kaynak Eleştirmesi: Kaynakların birbirleriyle karşılaştırılarak kontrol edilmesine "Kaynak Eleştirisi" denir. Bu eleştirinin amacı:
- Doğruyu yanlıştan ayırmak,
- Sağlıklı yorumlar yapabilmektir.
SINIFLANDIRILMASI
A) YAZILIŞ TÜRLERİNE GÖRE:
1. Hikayeci Tarih:
Nakilci, Rivayetçi ve Belgesiz Tarih de denilir.
- Olayları hikaye yoluyla anlatır.
- Neden- sonuç ilişkisine önem vermez.
- Yorum yapmaz.
- Belge yoktur
Bu tarih yazım türü, tarihçiler tarafından XVIII. yüzyıla kadar kullanılmıştır. En önemli temsilcisi Herodot'tur
2. Öğretici Tarih:
Pragmatik Tarih de denilir.
- Olayların tekrar edeceğini vurgular
- Olayların kahramanlarını ön plana çıkarır.
- Abartılı anlatımı benimser.
- Topluma ve gelecek kuşaklara öğüt verir.
- Yalnızca başarılara yer verir.
3. Sosyal Tarih:
Öğretici tarihin duygusal yönlerine yer
vermeyen, öğüt ve nasihatı amaç edinmeyen yazım
türüdür.
4.Kronik Tarih:
Olayları oluş sırasına göre inceleyen tarih yazım türüdür.
- Yoruma yer vermez.
- Neden- sonuç ilişkisi incelenmez.
Bu türün en güzel örneği Anadolu'da yaşamış Hititler'in Tanrılarına hesap vermek amacıyla hazırladıkları Anal(Yıllık)lardır.
5. Bilimsel Tarih:
Araştırıcı veya Neden-Nasılcı Tarih de denilir.
- Neden- sonuç ilişkisi ön plandadır.
- Yer ve zaman kavramına önem verir.
- Objektif yorumlar yapması en önemli özelliğidir.
- Olayları oluştuğu dönemin şartlarına göre açıklar.
Günümüzde bu yazım türü kullanılmaktadır.
B) KAPSAMLARINA GÖRE:
1. Mekana (Yere) Göre:
Yalnızca belli bir bölge ya da coğrafi alanın tarihini anlatır. Zaman ve konu sınırlaması yoktur.
- Bursa Tarihi, Asya Tarihi, Çin Tarihi vs.
2. Zamana göre :
Yalnızca belli bir dönemi, çağı ya da zaman aralığında oluşan olayları anlatır.
- İlkçağ Tarihi, Fatih Dönemi, XIX. yüzyıl Tarihi vs
3. Konularına Göre:
Yalnızca belli bir konuyu anlatır. Yer ve zaman sınırlaması yoktur.
- Felsefe Tarihi, Siyasi Tarih, Ekonomi Tarihi vs.
- Genel Tarih: Tüm insanlara ait özellikleri inceler. Dünya Tarihi gibi.
- Özel Tarih: Bir devlet veya milletin tarihini inceler. Harzemşahlar Tarihi gibi.
Tarih türleri, yalnız yere , zamana ya da konularına göre ayrılmayabilir. Bazen, yer ve zaman, bazen de zaman ve konu bir arada olabilir.
- Ortaçağ Avrupa Tarihi
- XVIII. yüzyılda İstanbul.
- Yakıncağ'da Avrupa'nın Ekonomik yapısı.
Yukarıdaki tarih türlerine ek olarak, Uygarlık Tarihi, Siyasi Tarih, Kültür Tarihi, Bilim Tarihi vb. türler de vardır.
TARİH ÖĞRENMENİN YARARLARI
1. Tarih insanlığın hafızasıdır. Bu birikimle ilgilenmek, insanın kendisini tanımasını sağlar.
2. Geçmişteki olayları değerlendiren insanlar, geleceklerine çok daha iyi yön verirler.
3. Tarihini bilen ve ona sahip çıkan biri, inanlığın gelişim sürecinde kendi toplumunun yerini belirler.
4. Olaylara geniş açıdan bakarak, yapıcı, hoşgörülü ve yararlı olmayı öğretir.
5. İnsan, aile, millet ve vatan sevgisinin yanında barış içinde yaşama fikrini güçlendirir.
6. Diğer insan, toplum ya da milletlerle ilişkilerde temel değerlerin oluşmasında katkıda bulunur.
TARİHE YARDIMCI BİLİMLER
Her bilim gibi tarih da diğer bilimlerden yardım almak zorundadır. Ancak tarihte yer ve zaman kavramının vazgeçilmez olması, yardımcı bilimlerden Coğrafya ve Kronolojiyi daha öncelikli konuma getirmiştir.
1. Coğrafya:
Yer bilimidir. Olayların geçtiği yerin özelliklerini, insanların ekonomik ve sosyal durumlarını incelerken mutlaka coğrafya bilimiyle birlikte çalışılır. Coğrafi konum, çoğu kez olayların neden ve sonuçlarında birinci derecede etkendir. İnsanların sosyal, kültürel ve ekonomik gelişimlerinde de coğrafi şartların büyük etkisi vardır.
2. Kronoloji:
Zaman bilimidir. Olayların gerçekleştiği zamanın tam ve doğru tespit edilmesi, sağlıklı sonuçlar elde edilmesi ve gerçekçi yorumların yapılabilmesi açısından çok önemlidir. Ayrıca olayların birbirleri ile bağlantılarının ve aralarındaki neden- sonuç ilişkilerinin tespiti de, olayların zamanlarının bilinmesine bağlıdır.
3. Arkeoloji:
Kazı bilimidir. Toprak ya da su altında kalmış ve insanlar tarafından yapılmış araç, gereç, eşya ve bina kalıntılarının bulunması, çıkarılması ve incelenip açıklanması arkeolojinin konusudur. Özellikle tarih öncesi olarak adlandırılan yazısız dönemlerin aydınlatılmasında tek bilgi kaynağı arkeoloji bilimidir.
4. Paleografya:
Yazı bilimidir. Geçmişte kullanılan tüm yazı çeşitlerini inceler. Yazılı belgelerin çözümünde önemli bir bilim dalıdır.
5. Filoloji:
Dil bilimidir. Yazılı belgelerin okunması kadar, o dilin özelliklerinin de bilinmesi zorunludur. Geçmişte ve günümüzde kullanılan dillerin de bilinmesi filolojinin konusudur.
6 Diplomatik:
Siyasi belgeleri ve antlaşmaları inceleyen, açıklayan ve yorumlayan bilim dalıdır.
7. Epigrafya:
Kitabeler bilimi. Yazılı anıtları ( abideler, yazıtlar, kale kitabeleri) inceler ve yorumlar.
8. Sosyoloji:
Toplum bilimi. Toplum halindeki insanı, toplumlar arası ilişkileri, insanların oluşturduğu tüm sosyal kurumları inceler.
9. Etnografya :
Folklor bilimi. Toplumların örf, adet ve geleneklerini inceler.
10. Antropoloji:
İnsan bilimi. İnsanların gelişim süreçlerini, fiziki ve sosyal yapılarını inceler
- Fiziksel Antropoloji
- Sosyal (Kültürel ) Antropoloji
olarak kendi içinde iki dala ayrılır.
11. Nümizmatik:
Para bilimidir. Meskukat (sikke bilimi) adıyla da kullanılır. Madeni para ve madalyaları inceler. Nümüzmatik bilimi incelediği eski bir para ile,o devletle ilgili;
- Bağımsızlık durumu
- Ekonomik yapısı
- Hükümdarların sırası
- Sanatları
- Bilimsel, kültürel özellikleri
- Teknolojik gelişimi
- Yazı ve dilleri
-Hangi madenin kıymetli olduğu gibi konularda bilgileri ortaya çıkarır.
12. Mühür Bilimi:
Resmi belge ya da yazışmalardaki mühürlerin doğruluğunu, dolayısıyla belgelerin geçerli olup olmadığını inceler.
13. Arkeometri:
Arkeolojik buluntuların tespit ve tarihlendirilmesinde fen ve matematiksel ölçme yöntemleri kullanan bilim dalıdır.
14. Felsefe:
Doğru ve bilinçli düşünmeyi, olaylar arasında bağlantı kurup sentez yapmayı sağlayan bilim dalıdır.
Heraldik (arma bilimi), İstatistik, Astronomi, Astroloji, Psikoloji, Ekonomi, Ekoloji ( çevre bilimi), Toponomi (Yer adları bilimi), Antroponomi ( İnsan adları bilimi), Topoloji (Yerel diller bilimi) Kimya, Tıp gibi bilimler de tarihle yakın ilişki içindedir.
TARİHİ OLAYLARIN ÖZELLİKLERİ
1. Konusu insandır.
2. Kendinden önceki ve sonraki olaylarla neden- sonuç ilişkisi vardır.
3. Yeri ve zamanı doğru olarak tespit edilmelidir.
4. Her türlü belgeden yararlanılarak objektif olarak açıklanmalıdır.
5. Birçok insanı etkilemiş olmalıdır.
6. Her olayın kendine özgü nedeni ve sonuçları vardır.
7. Tarihi olaylar tekrar etmez. Bu nedenle deney ve gözlem yöntemiyle incelenmez.
8. Diğer bilimlerle yakın ilişki içinde aydınlatılır.
9. Olaylar yorumlanırken tarafsız olunmalı ve olayın geçtiği günün şartları daima dikkate alınmalıdır.
10. Günümüzdeki olaylarda, geçmişteki yaşanmış olayların katkısı düşünülmelidir.
TARİH ÇAĞLARI
TARİHİN BAŞLANGICI
Tarih, yazının bulunmasıyla başlar. Sümerler, MÖ IV. bin yılda çivi yazısını bularak tarih devirlerine ilk giren toplum oldular. Tarih devirlerinin başlangıcı, her toplumun yazıyla tanışmasının sonucudur. Bu nedenle tarih devirlerinin başlangıcı bölgelere göre farklılık gösterir. Örneğin; Mezopotamya'da M.Ö. IV. bin yılda, Mısır'da M.Ö. III. bin yılda, Anadolu'da M.Ö. II. bin yılda tarih devirleri başlamıştır.
Yazının bulunmasından önceki dönemlere Tarih Öncesi Devirler, yazının bulunmasından günümüze kadar geçen dönemlere Tarih Devirleri denilir.
TARİH ÖNCESİ DEVİRLER
Prehistorik olarak da adlandırılan devirlerin birbirinden ayrılmasında yazı olmadığı için, insanların kullandığı araç ve gereçleri yaptıkları hammaddeler ölçü olarak alınır. İnsanlar sırasıyla taş, toprak ve madenden araç ve gereç yapımını öğrenmişlerdir.
Tarih öncesi devirler genel olarak Taş Devri, Taş- Bakır Devri ve Maden Devri olarak üç dönemde incelenir.
TAŞ DEVRİ
1. Yontma Taş Devri (Paleolitik):
M.Ö.600.000-10.000 yılları arasını kapsamakta olup, insanlık tarihinin en uzun dönemidir. Eski Taş Devri ya da Kaba Taş devri olarak da adlandırılır. Bu devrin özellikleri şunlardır:
-Yeryüzü buzullarla kaplıdır.
- İnsanlar tamamen doğaya bağlıdır, üretici değildir.
- Doğadaki taşlar ilkel şekilde yontularak ya da kemikler
kullanılarak silahlar yapılmıştır.
- Yaşam, avcılık ve toplayıcılıkla sürdürülmüştür.
- Barınak olarak mağara ve ağaç kovukları kullanılmıştır.
- Giyimde hayvan postlarından ve büyük yapraklardan yararlanılmıştır.
- İnsanlar, yaşadıkları mağaralara, avladıkları hayvanların resim ve figürlerini yaparak ilk sanatsal eserleri yapmışlardır.
- Dönemin sonuna doğru ateş bulunmuştur.
- Ateşin bulunması, tarih öncesi devirlerin en önemli gelişmesidir.
2. Orta Taş Devri (Mezolitik):
M.Ö. 10.000- 8.000 yılları arasında yaşanan bu devrin özellikleri şunlardır:
- Buzullar erimeye başlamış ve günümüzdeki iklim şartları ortaya çıkmıştır.
- Avcılık ve toplayıcılıktan üretime geçiş başlamıştır.
- Yontma Taş Devri ile Cilalı Taş Devri arasında geçiş
dönemidir.
3. Yeni Taş Devri (Neolitik):
Cilalı Taş Devri olarak da adlandırılan bu dönem MÖ. 8.000-5.500 yılları arasını kapsar.
- Taştan daha sert, kesici ve dayanıklı aletler yapılmıştır.
- Topraktan çanak- çömlek yapılmaya başlandı, seramik
sanatı oluştu.
- Bitki liflerinden giysiler yapıldı, dokumacılık başladı.
- Hayvanlar evcilleştirildi.
- Tarım ve hayvancılığın başlamasıyla yerleşik hayata
geçildi.
- İlkel barınaklar yapıldı ve köyler oluştu.
- Bir arada yaşamaya başlayan insanlar arasında
işbölümü oluştu.
- Ticaret başladı
- Dolmen ve menhirler ( ilkel anıtlar ) dikildi.
İnsanların sosyal ve ekonomik gelişmeleri hızlandıkça, yaşanan devirlerin kısa sürdüğü görülmektedir. İlk dönemlerden itibaren insanların yaşamlarının değişmesi, toplumları ve kültürleri birbirine yaklaştırmış ve etkileşimi hızlandırmıştır.
TAŞ- BAKIR DEVRİ
Kalkolitik Devir ya da Bakır Devri olarak da adlandırılan bu dönem MÖ 5500 - 2500 yılları arasını kapsar. Bu devirlerde bakır tek başına kullanılmamış taş - bakır karışımından araç- gereç yapılmıştır.
- Dini inançlarda gelişmeler olmuştur.
- İnsanlar " Büyük Ana"ya tapmaya başlamıştır.
MADEN DEVRİ
M. Ö. 2500 yıllarında yaşanmaya başlayan bu devir; Bakır, Tunç ve Demir Devri olarak gruplandırılır. Anadolu'da Tarih devirlerine Tunç Devri'nde geçilmiştir. Daha önce yazının bulunduğu Mezopotamya bölgesinde yaşayan Asurlular, bu dönemde yazıyı Anadolu'ya getirmişlerdir. Bu nedenle Tunç Devri, Anadolu'da tarih öncesi devirlerden tarih devirlerine geçiş dönemidir.
- Üretim , silah teknolojisi ve ticaret gelişmiştir.
- Kalay ile bakırın karışımından tunç elde edilmiş, daha
sert ve dayanıklı eşyalar yapılmıştır.
- İlk şehir devletleri (siteler) kurulmaya başlanmıştır.
Tarih Öncesi Devirlerin Genel Özellikleri
1. Yazının olmadığı dönemlerdir.
2. Devirleri birbirinden ayırmada, araç- gereç yapımındaki maddeler ölçü alınmıştır.
3. Bu devirler, farklı bölgelerde farklı zamanlarda yaşanmıştır.
4. İnsanlığın gelişim sürecinde kullandıkları malzemeler sırasıyla taş, toprak ve maden (bakır-tunç- demir) olmuştur.
5. Bir bölgede Yontma Taş Devri'nden sonra Cilalı Taş, Taş- Bakır ya da Maden Devri'ne geçiş olmuştur. Ancak bir üst devirden sonra alt devir yaşanmamıştır.
6. Toplumların yaşadıkları devirlerin değişiminde;
- Bölgeye gelen göçler
- Bölgenin yeraltı zenginlikleri
- Bölgedeki insanların ihtiyaçları
- Diğer toplumlarla ilişkiler etkili olmuştur.
7. Bir kazı merkezinde, eğer tüm devirler yaşanmışsa, en alt tabakadan üste doğru sırasıyla; Yontma Taş, Cilalı Taş , Taş- Bakır, Bakır, Tunç ve Demir devirlerine ait buluntulara rastlanır.
8. Bölgede yazının kullanılmaya başlamasıyla Tarih öncesi devirler sona erer.
9. Tarih öncesine ait merkezlerde yazı ve yazıya ait hiç bir gelişme bulunamaz( Alfabe, Takvim , Para, Kitabe vb)
10. Paleografya, Filoloji, Diplomatik, Nümizmatik, Epigrafya, Mühür Bilimi, Heraldik gibi konusu yazıyla ilgili bilimlerden bu devirlerin aydınlatılmasında yararlanılmaz.
TARİH DEVİRLERİ
Sümerler'in M. Ö. IV. bin yılda çivi yazısını bulup kullanmasıyla Tarih Devirleri başlamıştır. Tarih çağları da denilen bu dönem, yazılı dönemler olup, insan topluluklarıyla ilgili daha kesin bilgiler içeren belgelerden yararlanma imkanı verir. Bu nedenle Tarih çağlarını birbirinden ayırırken, önemli olayların ölçü alınması benimsenmiştir.
Tarihin çağlara ya da dönemlere ayrılması, olayların incelenmesini ve tarih öğretimini kolaylaştırmaya yöneliktir.
Tarih çağlarını başlatan ve sona erdiren olaylar, geniş boyutlu ve evrensel nitelikli olaylardır. Ancak her toplumda tarih çağlarını başlatan ve bitiren gelişmeler farklı olabilir.
Tarih çağları; İlkçağ, Ortaçağ, Yeniçağ ve Yakınçağ olarak dört döneme ayrılır.
İLKÇAĞ (M.Ö. IV. bin- M.S. 375)
M.Ö IV. bin yılda Mezopotamya'da Sümerler 'in yazıyı bulmasıyla başlamış, M.S. 375 yılında Avrupa'da yaşanan Kavimler Göçü ile sona ermiştir. Ancak bazı tarihçiler, İlkçağ 'ın M.S. 476'da Batı Roma'nın yıkılmasıyla sona erdiğini kabul ederler. İlkçağ 'da;
- Şehir devletleri (site,polis ) ve imparatorluklar siyasi yapıyı oluşturmuş, krallık ve mutlak monarşiler yönetim şekli olmuştur. Eski Yunanistan'da bazı demokratik uygulamalar da başlamıştır.
- Halk sınıflara ayrılmış, sosyal sınıf farklılıkları toplum yapısını önemli ölçüde etkilemiş, kölelik belirleyici etken olmuştur.
- Genellikle çok tanrılı ya da putperest dinler etkili olmuş; ancak tek tanrılı dinlerden Musevilik ve Hristiyanlık da bu çağda doğmuştur.
- Ekonomide değiş- tokuş usulü değişmiş, değişim aracı
olarak para kullanılmaya başlanmıştır.
- Sümerler 'in çivi, Mısırlılar 'ın da hiyeroglif (Resim) yazısının yanında Fenikeliler ilk alfabeyi oluşturmuşlardır.
- Hukuk kuralları yazıya geçirilmiş, yazılı kanunlar ve
anayasalar düzenlenmiştir.
- Modern bilimlerin temeli atılmış, özellikle Anadolu bilim
merkezi olmuştur.
- İyonlar ve Fenikeliler gibi topluluklar uzak bölgelerde
kolonicilik yapmışlardır.
ORTAÇAĞ (M.S. 375- 1453)
Avrupa'da yaşanan Kavimler Göçü ile başlayan Ortaçağ, 1453'te İstanbul'un fethi ve Doğu Roma (Bizans)'ın yıkılması ile sona ermiştir. Ortaçağda;
- Kavimler Göçü, Avrupa'nın siyasi, sosyal, dini, bilimsel ve ekonomik yapısında çok önemli değişikliklere yol açmıştır.
- Merkezi krallıklar zayıflamış, feodalite (derebeylik) rejimi doğmuştur.
- Köleliğe bağlı toplumsal yapı değişmiştir.
- Avrupa 'nın bugünkü etnik yapısı oluşmaya başlamıştır.
- Kilise ve papalık etkinliğini arttırmış, egemen din Hrıstiyanlık olmuştur.
- Bilim ve sanatta skolastik düşünce etkili olmuştur.
- Ekonomide toprağa bağlı yapı ön plana çıkmıştır.
- İlkçağ'ın en güçlü İmparatorluğu olan Roma, önce ikiye ayrılmış; Batı Roma yıkılırken Doğu Roma(Bizans) 1453'e kadar varlığını sürdürmüştür.
- Doğuda İslamiyet doğmuş ve Avrupa karanlık çağı yaşarken, İslam dünyası en parlak dönemini yaşamıştır.
- Batı Hristiyan dünyasının İslam dünyası üzerine düzenlediği Haçlı Seferleri sonucunda, doğudan etkilenen Avrupa'da bilimsel ve kültürel aydınlanma başlamıştır.
- İngiltere'de demokratik hareketler sonucunda Büyük Şart (Magna Carta) imzalanmış, Meşrutiyete geçişe ortam hazırlanmıştır.
- İngiltere ile Fransa arasında yaşanan Yüzyıl Savaşları, Osmanlı Devleti'nin batıda ilerlemesinde ve İstanbul'u olmasında kolaylaştırıcı etken olmuştur.
- Bizans, Selçuklu, Emevi, Abbasi , Sasani ve Osmanlı devletleri, bu çağda etkili olan devletlerdir. Özellikle Bizans, tüm Ortaçağ boyunca varlığını sürdüren tek devlettir.
YENİ ÇAĞ (1453- 1789)
İstanbul'un Fethi ya da Doğu Roma ( Bizans)'nın yıkılması ile başlamış, 1789- Fransız ihtilali ile sona ermiştir. Yeniçağ 'da,
- Ortaçağ 'ın siyasi, sosyal, bilimsel ve ekonomik anlayışları değişmiş, aydınlanma başlamıştır.
- Derebeylik (feodalite) rejimi zayıflamış, mutlak krallıklar güçlenmeye başlamıştır.
- Coğrafi keşifler sonucunda Avrupa zenginleşmiş, Hristiyanlık yayılmış, sömürgecilik başlamıştır.
-Rönesans hareketleriyle Avrupa kendini yenilemiş, eski kültürüyle barışmış, bilim-sanat ve düşüncede özgürlük başlamıştır.
- Reform hareketleriyle Hristiyanlık yeniden yorumlanmış, kilise ve din adamlarının etkisi azalmış, yeni mezhepler doğmuş, laiklik kavramı oluşmaya başlamıştır.
- Önce Portekiz ve İspanya ile başlayan sömürgecilik, çağın ortalarına doğru İngiltere ve Fransa'nın etkinliğiyle geniş boyutlara ulaşmıştır.
- A.B.D kurulmuş, İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi
yayınlanmış, cumhuriyet yönetimine geçilmiştir.
- Avrupa'daki bu hızlı değişim ve gelişime uzak kalan
Osmanlı Devleti, her alanda zayıflamaya başlamıştır.
YAKINÇAĞ (1789-...)
1789' da yaşanan Fransız İhtilali ile başlamıştır. Yakınçağ 'da:
- İhtilalin doğurduğu milliyetçilik ve bağımsızlık düşüncesi, birçok imparatorluğun yıkılmasına ve ulusal devletlerin kurulmasına, bağımsızlık savaşlarına ve milliyetçi ayaklanmalara yol açmıştır.
- İhtilalle birlikte; İnsan hakları, demokrasi, laiklik ve cumhuriyet kavramları mevcut rejimlerin çoğunun değişmesinde etkili olumuştur. Meşrutiyet ve Cumhuriyet rejimleri yaygınlaşmıştır.
- Sanayi Devrimi, sömürgecilikteki rekabeti hızlandırmış ve bu rekabet büyük savaşlara neden olmuştur. ( I. ve II. Dünya Savaşı.)
- Günümüzdeki Kapitalizm, Sosyalizm, Komünizm, Liberalizm gibi kavramlar doğmuştur.
- Teknoloji gelişmiş, insanoğlu uzay araştırmaları sonucunda aya gitmeyi başarmıştır.
TAKVİM BİLGİSİ
TAKVİMLERİN OLUŞUMU
Takvim, zaman ölçü birimidir. Zaman ölçü birimleri olarak astronomik olaylar (yıl- ay - gün) temel alınmıştır Toplumlar; ekonomik, coğrafi ve kültürel değerlerinden ve ihtiyaçlarından esinlenerek ve bu ölçü birimlerini kullanarak farklı takvimler oluşturmuşlardır.
Takvimler, toplumlara göre fazla ve çeşitli olsa da temel olarak iki gurupta incelenir:
1. Güneş yılını esas alan takvimler: Dünyanın güneş etrafındaki bir tam dönüş süresini ( 365 gün, 6 saat) bir yıl olarak kabul eden takvimlerdir. İlk defa Mısır'da kullanılmıştır. Günümüzde kullanılan miladi takvimin temelidir.
2. Ay yılını esas alan takvimler: Ayın dünya etrafındaki dönüşüne göre 354 günü bir yıl olarak kabul eden takvimlerdir. İlk defa Mezopotamya'da Sümerler tarafından kullanılmıştır. Günümüzde kullanılan Hicri takvimin temelidir.
Farklı takvim türleri, genellikle takvim başlangıçlarının farklılığından kaynaklanmıştır. Toplumlar, kendileri için önemli gördükleri dini, siyasi, sosyal ya da ekonomik olayları takvim başlangıcı olarak benimsemişlerdir.
TÜRKLERİN KULLANDIKLARI TAKVİMLER
Oniki Hayvanlı Türk Takvimi : Güneş yılını esas alır. Her yıla bir hayvan adı verilmiş, 12 yıl bir dönem kabul edilmiş, aylar; birinci ay, ikinci ay... olarak adlandırılmıştır. On iki Hayvanlı Takvim 'in Türkler 'e özgü olması, Türkler 'in çok eski dönemlerden itibaren astronomi bilimi ile yakından ilgilendiklerini gösterir. İslam' dan önceki Türk toplulukları tarafından kullanılmıştır.
Hicri Takvim: Ay yılını esas alır. Başlangıç olarak Hz. Muhammed'in Mekke'den Medine'ye göçü (622) kabul edilmiştir. Hz. Ömer zamanında düzenlenerek uygulanmaya konulmuştur. Hicri- Kameri olarak da adlandırılan bu takvim, Türkler 'in İslamiyet'i benimsemesinden sonra, bir çok İslam ülkesinde kullanıldığı gibi Müslüman Türkler tarafında da benimsenmiştir. Türkiye Cumhuriyeti'nin batılılaşma ve çağdaşlaşma yolunda yaptığı inkılaplar sonucunda 25 Aralık 1925'te yürürlükten kaldırılmıştır. Günümüzde sadece dini günlerin belirlenmesinde kullanılmaktadır.
Celali Takvimi:
Güneş yılını esas almıştır. Büyük Selçuklu Sultanı Melikşah döneminde hazırlanmış ve uygulanmaya başlanmıştır. Hicri takvimin kullanımına devam edilmiş, Celali takvim yalnızca ekonomik işlerin düzenlenmesinde kullanılmıştır. Başlangıç tarihi olarak 1079 yılı alınmıştır. Büyük Selçuklular 'ın dışında Hindistan'da kurulan Babür İmparatorluğu tarafından da kullanılmıştır.
Rumi Takvim:
Güneş yılını esas almıştır . Başlangıç olarak hicri takvimde olduğu gibi Hz. Muhammed 'in Mekke'den Medine'ye göçü (622) kabul edilmiştir. Hicri- Şemsi olarak ta adlandırılan bu takvim Osmanlı Devleti'nin batı ile ekonomik ilişkilerini düzenlemeye yönelik olarak 1739'da kullanılmaya başlanmıştır. Mart ayı başlangıç kabul edilmiş, 1926' da resmi işlerden, 1982'de de ekonomik işlerden kaldırılmıştır.
Miladi Takvim:
Güneş yılını esas almıştır. İlk şekli Mısırlılar tarafından oluşturulmuş, Roma İmparatorlarından jul Sezar zamanında MÖ. 46'da geliştirilmiş, 1545'de Papa XIII. Gregoryen tarafından bugünkü şekle getirilmiştir. 1916'da Takvim-i Garbi, 1917'de Gregoryen Takvimi adıyla bazı alanlarda kullanılmış, 1 Ocak 1926 'dan itibaren Türkiye'de tamamen yürürlüğe girmiştir. Böylece Türkiye, ekonomik, sosyal, kültürel ve siyasal alanlarda Avrupa devletleri ile ilişkilerini geliştirmeye ve çağdaşlaşmaya yönelik önemli bir adım atmıştır. Günümüzde dünya devletlerinin bir çoğu bu takvimi benimsemiştir.
YÜZYIL KAVRAMI
Miladi takvime göre Hz. İsa'nın doğumu 0 kabul edilmiş ve önceki tarihler M.Ö (Milattan Önce), sanraki tarihler M.S. (Milattan Sonra) olarak adlandırılmıştır. Milattan sonraki tarihler günümüze doğru artarak gelirken, milattan önceki tarihler günümüzden artarak uzaklaşır. Uzun zaman aralıklarını daha iyi incelemek için binyıl, yüzyıl, yarı yüzyıl ve çeyrek yüzyıl gibi bölümlemeler yapılmıştır.
100 75 50 25 0 25 50 75 100
M.S. 1453 yılı
M. S XV. yüzyılın ikinci yarısı ya da üçüncü çeyreğidir.
M.S.
1400 1425 1450 1475 1499
M.Ö 1453 yılı
M.Ö. XV. yüzyılın birinci yarısı ya da ikinci çeyreğidir.
M.Ö.
1499 1475 1450 1425 1400
Zamanın Belirginliği
İncelenen olayların tarihi binyıl , yüzyıl ya da yıl olarak saptanır. Eğer yıl verilmemişse, o olayın tarihi belirgin değildir. Yılı belli olmayan olayın ayı, günü hatta saati bile verilse o olayın zamanı belirgin olmaz. Tarihlerde aranılacak sıra; yıl (sırasıyla yıl, yüzyıl, binyıl), ay, gün ve varsa saattir.
1. Cumhuriyet 1923'te ilen edildi.
2. Kırım Savaşı XIX. yüzyılda yapıldı.
3. İlk yazı MÖ. IV. Bin yılda bulundu.
4. Atatürk Samsun'a Mayıs 1919'da çıktı.
5. Saltanat 1 Kasım 1922'de kaldırıldı.
6. Son Osmanlı Meclisi 12 Ocak 'ta açıldı.
Yukarıda verilen örneklerden 6'nın zamanı yıl verilmediği için belirgin değildir. Diğerlerinin belirginlik sırası ise;
5, 4, 1, 2, 3 tür.
İLKÇAĞ UYGARLIKLARI
İnsanların Tarih öncesi devirlerden tarih devirlerine geçmeleri yazının bulunmasıyla oluşmuştur. Yazıyı bularak tarih devirlerine geçen ilk uygarlık Sümerler olmuştur.
MEZOPATAMYA UYGARLIKLARI
Yunanca 'da " iki nehir arası" anlamına gelen Mezopotamya, İlkçağ 'da, Güneydoğu Anadolu'dan Basra Körfezi'ne kadar, Fırat ve Dicle nehirleri arasında kalan bölgeye verilen isimdir.
Nehirlerin akış yönüne göre bölgenin kuzeyine "Yukarı", güneyine "Aşağı" adı verilmiştir. Aşağı ve yukarı Mezopotamya'yı birbirinden ayıran sınır, Fırat ve Dicle nehirlerinin birbirlerine en yakın oldukları noktadır.
Yukarı Mezopotamya, Toroslar'la Bağdat arasındaki bölgedir ve Asur Ülkesi olarak bilinir; Asurlular yaşamıştır.
Aşağı Mezopotamya ise, Bağdat'tan Basra Körfezi'ne kadar olan bölgedir ve Akad ülkesi olarak bilinir; Sümerler, Akad, Babil ve Elamlılar yaşamışlardır.
Önceleri bataklık olan bu bölgede, bataklıkların kurutulması ve nehirlerden yararlanılması nedeniyle verimli topraklar elde edilmiştir. Bu nedenle çok fazla istilaya uğramış ve çeşitli uygarlıklara ev sahipliği yapmıştır. Mezopotamya uygarlığının kurucuları ve öncüleri Sümerler'dir
SÜMERLER (MÖ. IV. bin- 1950)
Asya kökenli bir kavim olup, M.Ö. IV. bin yılda Aşağı Mezopotamya'ya yerleşmişlerdir. Mezopotamya'nın siyasi tarihi Sümerler'le başlar. Elamlılar tarfından yıkılmşıtır.
Şehir devletleri halinde yaşamışlar, merkezi krallık olamamışlardır. Site adı verilen şehir devletlerinden bazıları; Ur, Uruk, Kiş, Lagaş ve Eridu'dur.
Şehirler, tapınakların çevresine kurulan evlerden oluşur, dışı surlarla çevrilirdi. Patesi adı verilen krallar;
- Tanrı adına tüm ülkeyi yönetir,
- Adaleti sağlar,
- Orduya komutanlık yapar,
- Ayinleri idare ederdi.
Bu nedenle kral; devlet başkanı, başyargıç, başkomutan ve başrahipti. Bu durum, kralın her türlü yetkiyi kendinde topladığının göstergesidir.
Çok tanrılı (politeist) inanca sahip olan Sümerler'de, her şehrin kendine ait bir tanrısı vardır. Tanrıları için ziggurat adı verilen çok katlı tapınaklar yapmışlardır. Ahiret inancı zayıf olan Sümer dini, dünya ile sınırlı kalmıştır.
Sosyal sınıflar Hürler, Korunanlar ve Köleler olarak üç guruptan oluşurdu.
Tarihte ilk hukuk düşüncesini geliştiren Sümerler'dir. İlk yazılı kanunlar Lagaş Kralı Urgakina tarafından çıkarılmıştır. (MÖ. 2375) Bu kanunlarda kralın, baskı ve zulme son vererek özgürlüğü getirdiğinden söz edilmektedir. Sümerler bu özellikleriyle hukuk devletinin kurulmasına öncülük etmiş; Ön Asya, Anadolu ve Yunanistan uygarlıklarını etkilemiştir. Kanunları katı cezaları değil, fidye veya bedel usulünü benimsemiştir.
Sümer ekonomisinin temeli tarıma dayalıydı. Toprak, tanrıların malı sayılır, Rahiplerin gözetiminde işlenir ve elde edilen ürünün çoğu tapınaklara bırakılırdı.
Sümerli tüccarların çevre bölgelere ticaret yapmak için gittikleri bilinmektedir Takas usulünü kullanmışlardır. Ölçü birimlerini; (ağırlık ve uzunluk) sistemleştirmeleri, ticarette de oldukça geliştiklerinin göstergesidir.
Sümerler'in burçları bulmaları, bir ayı 30 gün, bir yılı da 360 gün olarak hesaplamaları, gece ve gündüzü 12 saate, bir yılı da 12 aya bölmeleri, ay ve güneş tutulmasını tespit etmeleri astronomide önemli gelişme gösterdiklerinin belirtisidir. Bunun sonucu olarak da Ay yılı takvimini ilk kullanan topluluk olmuşlardır. Sümer takvimi bugünkü Hicri takvimin temelidir.
Çarpma-bölme cetvellerini hazırladılar, yüzey ve hacim ölçme sistemini buldular, ikinci ve üçüncü derecede denklemleri çözdüler ve dairenin 360 derece olduğunu saptadılar. Böylece matematik ve geometrinin temelini Sümerliler atmış oldu.
Bataklıkların kurutulmasıyla oluşan topraklarda yaşadıkları için eserlerini taş yerine kerForum Kurallarını Okuyalım !!! ya da tuğladan yaptılar. Bu nedenle yapılar, taş binalara göre daha az dayanıklı olduğu için genellikle günümüze kadar ulaşan mimari yapı kalmamıştır.
Yazıyı ilk kullanan ve böylece tarih devirlerine ilk giren topluluk Sümerler'dir. Tapınaklara getirilen ürünleri kaydetmek için ilk defa rahipler tarafından kullanılan çivi yazısı Anadolu'da kullanılmıştır.
Sümer dili Asya kökenlidir. Yazı nedeniyle edebiyatları da gelişmiştir. Gılgamış Destanı, Tufan Hikayesi ve Yaratılış Manzumesi günümüze kadar ulaşmıştır. Gılgamış Destanı, Hitit ve Yunan diline de çevrilmiştir.
AKADLAR:
M.Ö IV. bin yılda Arap yarımadasından gelerek Mezopotamya'ya egemen oldular. Bilinen ilk imparatorluğu kurdular. Kurucuları, ilk komutanları ve ilk kralları Sargon'dur. Bilinen ilk düzenli ordu olan Akad ordusudur.
BABİLLER
(MÖ. 1830 - 539). Amurrular tarafından, Babil merkez olarak kuruldu.
I. Babil Devleti'nin en ünlü kralı Hammurabi olup Hititler tarafından; II. Babil Devleti'nin de en ünlü kralı Nebukadnezar olup Persler tarfından yıkılmıştır.
Babil Devleti, mutlak monarşi (kralın kesin egemenliğine dayalı) olarak yönetilmiş, krallarına Tanrı-Kral unvanı verilmiştır. Mezopotamya'da çıkarılan en gelişmiş kanunlar Hammurabi Kanunlarıdır. Sümer kanunları temel alınmış; Kral, kişi ve toplum hukuku birbirinden ayrılmıştır. Kısas esası ölçü, alındığı için cezalar Sümerler'e göre daha serttir. Hammurabi Kanunları, tarihte bilinen ilk yazılı anayasa olarak kabul edilir. En ünlü eserleri Asma Bahçeler ve Babil Kulesi'dir.
ASURLULAR
(MÖ. 1900-612). Başkentleri Ninova'dır. Özellikle, Yukarı Mezopotamya'da yaşadıkları ve bölgeleri dağlık olduğu için Anadolu ile ilgilenmişler ve buralara ticaret kolonileri kurmuşlardır. Ticari ilişkiler sonucunda Anadolu'ya yazıyı getirerek tarih çağlarını başlattılar. Başkent Ninova 'da bilinen İlk kütüphaneyi kurmuşlardır.
ELAMLAR
Aşağı Mezopotamya'da kurulmuş, fakat etkili bir uygarlık oluşturamamışlardır. Sümer egemenliğine son vermişlerdir.
MISIR UYGARLIĞI
Çöllerle kaplı bölgeden geçen Nil nehrine bağlı olarak oluşan Mısır uygarlığı, diğer uygarlıklardan çok fazla etkilenmediği için özgün sayılır. Nil nehrinin akış yönüne göre güney bölümü Yukarı Mısır, kuzey (Akdeniz'e yakın) bölümü de Aşağı Mısır olarak adlandırılmıştır. Mısır'da Nil'in etkisi o kadar fazladır ki burada oluşan uygarlığa Nil Uygarlığı adı da verilmiştir. Mısır, Nil'in armağanıdır. Önceleri Nom adı verilen şehir devletleriyle yönetilen Mısır'da, Firavunlar dönemiyle birlikte krallık başlamıştır. Sülaleler tarafından yönetilmiş; Kuzey Suriye'ye egemen olmak amacıyla Hititler'le Kadeş Savaşı'nı yapmışlardır. Savaş sonunda İmzalanan Kadeş Antlaşması (MÖ.1280), tarihte bilinen ilk yazılı anlaşmadır. Persler tarafından yıkılmıştır.(MÖ. 525).
Firavunlar insan üstü kabul edilir, emirleri tanrı buyruğu gibi algılanırdı. Bu durum , Firavunların dini ve siyasi güçleri kendinde topladığını göstermektedir.
Her şehrin ayrı bir tanrısı vardı. Genellikle tabiat güçlerine (gök, toprak , su ) tapmışlar, özellikle güneşi en büyük tanrı kabul etmişlerdir. (Amon-Ra). IV. Amenofis döneminde tek tanrılı bir din girişimi başarılı olamamıştır.
Mısırlılar, ölümden sonra hayatın devam ettiğine (ahirete) inandıkları için;
- Ölülerini mumyalar,
- En kıymetli eşyalarını mezarlara koyarlar,
- Mezarlarını ev- saray şeklinde yaparlardı.
Firavunlar için piramitler (kral mezarları), halk için de labirentler yapmışlardır.
Halk; Bürokratlar (devlet işlerini yürütenler)
Rahipler (din adamları)
Köylüler ( Karşılıksız çalışanlar) olarak üç guruba ayrılırdı.
Ekonominin temeli tarıma dayalıydı. Toprak kral adına işlenirdi.
Mısırlılar, kendilerine özgü bir resim yazısı buldular. Hiyeroglif adı verilen bu yazı, Fenike alfabesine öncülük etmiştir. Yazı malzemesi olarak da papirüsten yaptıkları bir tür kağıdı kullanmışlardır. Mısır kültürü, Hiyeroglif yazısının bilim adamları tarafından 1882'de okunmasıyla aydınlanmıştır.
Mısır 'da oluşturulan edebiyat ürünlerinin çoğu dini içeriklidir. Bu durum Mısırlılar 'ın hayatında ve Mısır uygarlığında dinin etkisinin çok fazla olduğunu göstermektedir.
Mısır'da bilim ve sanat:
- Nil nehrine,Tarıma,İnanç sistemlerine bağlı olarak gelişme göstermiştir.
- Nil 'in taşma zamanlarının hesaplanması Astronomi,
- Taşkınlar sonucunda bozulan tarla sınırlarının yeniden belirlenmesi Geometri ve Haritacılık,
- Tarım ürünlerinden alınacak vergilerin saptanması Matematik
- Ölülerin mumyalanması Eczacılık ve Tıp, bilimlerinin çok fazla gelişmesine yol açmıştır.
Mısırlılar, Pi sayısını (3,14) bugünkü değere yakın olarak hesaplayabilmişler; yılın 365 , ayın 30 günden oluştuğunu belirlemişler, bir yılı 12 aya bölmüşlerdir. Güneş yılı takviminin bu ilk örneği, günümüzdeki miladi takvimin de temeli olmuştur.
Mısır sanatı dini ağırlıktadır. Mimari, heykel , kabartma ve oymacılık gelişmiştir.
- Piramitler: Kral mezarları olarak yapılmış muhteşem eserlerdir. En ünlü piramitler Keops, Kefren ve Mikerinos'tur. Aynı zamanda Keops, dünyanın en yüksek taş anıtıdır (150m).
- Tapınaklar: Tanrı evi olarak yapılmıştır. En ünlüleri Luksor ve Karnak tapınaklarıdır.
- Sfenksler: Heykel türü eserlerdir.
Mısır, çevresi çöllerle kaplı olduğu için fazla istilaya uğramamış, diğer uygarlıklardan fazla etkilenmemiştir. Bu nedenle özgündür ve sadece Mısırlılar'a aittir.
FENİKE UYGARLIĞI
(M.Ö. 2800-M.Ö III. yy). Doğu Akdeniz kıyılarında, bugünkü Suriye ve Lübnan'da yaşadılar. Yaşadıkları bölge dağlık ve tarıma elverişli toprakları az olduğu için Akdeniz ve Karadeniz'de koloniler kurdular. İlkçağ 'da denizcilikte en ileri giden devlet oldular.
Siteler halinde yaşamışlar, merkezi devlet kuramamışlardır.
Fenike sanatı, Önasya ülkelerinin bir taklididir. Şehirler gelişmiştir. Fenikeliler, Önasya uygarlıklarının Akdeniz'e taşınmasında rol oynamıştır.
Fenikeliler, 22 harfli bir alfabe kullanmışlardır. İlk harf alfabesi olarak Yunanlılar ve Romalılar tarafından geliştirilen Fenike alfabesi, bu günkü Latin alfabesinin temelidir.
Fenikeliler cam yapımını ve kırmızı boya üretimimi gerçekleştirmiştir.
İBRANİ UYGARLIĞI
M.Ö II. bin yılda bugünkü Filistin'e yerleştiler. Hz. Davut tarafından kurulan İbrani Devleti, daha sonra İsrail ve Yahudi olmak üzeri ikiye ayrıldı. İsrail'e Asurlular, Yahudi devletine de Babiller son verdiler.
Hz. Musa'nın adından dolayı Musevi olarak adlandırılan İbraniler, MS.70'de Romalılar tarafından bölgeden çıkarılıp dünyanın çeşitli bölgelerinde yaşamaya başladılar.
Krallıkla yönetilen İbraniler, tek tanrı inancını benimseyen ilk kavimdir. İbranilerin inancına göre Tanrı Yehova, Tevrat adlı kutsal kitabi Hz. Musa'ya göndermiştir. Tevrat'ın içeriğini On Emir oluşturmaktadır.
Musevilik, ırk dini olarak benimsendiği için, daha sonra ortaya çıkan Hristiyanlık ve İslamiyet kadar fazla yayılmamıştır. Ünlü eserleri Mescid-i Aksa (Süleyman mabedi) dir. Kudüs ise, her üç dine ait ibadet yerlerinin bulunması nedeniyle, bu dinlerin mensupları tarafından kutsal kabul edilmektedir.
ÇİN UYGARLIĞI
Çin'de kurulan devletlerin tarihi M.Ö. 2400 yıllarına kadar uzansa da, ilk yazılı belgeler M.Ö. 1500 yıllarına rastlar. Sülaleler tarafından yönetilir ve yönetme işlevi kutsal sayılırdı.
İpek yolunun başlangıcına sahip olan Çinliler, özellikle Türklerle savaşmış, Hun saldırılarından ve istilasından korunmak için Çin Seddi 'ni yapmışlardır. (MÖ.214).
Pusula, barut, matbaa, porselen yapımı, ipekçilik ve kağıt Çinliler tarafından bulunmuştur.
Kendilerine özgü yazıları olup, hazırladıkları yıllıklarda Türk tarihine ilişkin önemli bilgileri kaydettiler. İlk Türkler ve Hunlar hakkında Çin kaynakları önemli bilgiler içermektedir.
Geçim kaynakları tarım ve İpek Yolu ticaretidir. Ticareti geliştirme ve batıya açılma politikası, Türklerle Çinlileri bir çok defa karşı karşıya getirmiştir. 751- Talas Savaşı, Çinlilerin batıya doğru ilerleyişini engellemiş ve içe dönük politikalar uygulamalarına neden olmuştur.
Büyük filozofların (Konfüçyüs, Lao çe gibi) görüşleri din olarak benimsenmiştir. Hint dini olan Budizm de Çin'de yayılmıştır.
Askerlik ve devlet yönetimi olarak Türklerden etkilenmişlerdir.
HİNT UYGARLIĞI
İklimi, zenginliği ve Kast sisteminin katı kuralları nedeniyle Hintliler millet olma bilincine erişememiş ve kültür birliği sağlayamamışlardır.
Ariler tarafından oluşturulan Kast sistemi, halkı sınıflara ayırmış ve bir sınıftan diğerine geçişi yasaklamıştır. Bu nedenle toplumun en üstünde bulunan Brahmanların (din adamlarının) dini Brahmanizim (Veda dini), öncelikle Çin'de taraftar bulmuştur.
Farklı ırk, din ve kültürlerin istilası nedeniyle, Hint sanatı çok zenginleşmiş ve gelişmiştir.
Bugün kullanılan rakam sistemi(sıfırlı sayı sistemi) Hintliler tarafından bulunmuştur
ANADOLU UYGARLIKLARI
Helenistik devirlerden bu yana Anatolia (güneşin doğduğu yer) adını taşıyan Anadolu'ya Küçük Asya da denilmektedir. çak fazla göçe ve istilaya uğrayan Anadolu'da; Hititler, Frigler, Lidyalılar, İyonlar, Urartular, Persler, Makedonyalılar, Romalılar, Bizanslılar ve son olarak da Türkler çeşitli uygarlıklar kurumuşlardır.
Anadolu;
- İklimi,
- Jeopolitik konumu,
- Tarım, hayvancılık ve ticarete uygunluğu,
- Zengin madenlere sahip olması,
- Ticaret ve göç yolları üzerinde bulunması,
- Akarsu ve denizlerin çokluğu
nedenlerine bağlı olarak, eski devirlerden bu yana toplumların ilgisini çekmiş ve yerleşim alanı olmuştur.
TARİH ÖNCESİ DEVİRLERDE ANADOLU
Anadolu'nun tarih öncesi devirleri Yontma Taş Devri'ne kadar uzanır. Bu dönemler; Taş Devri, Taş- Bakır (kalkotik) Devir ve Tunç Devri olmak üzere 3 bölüme ayrılır:
TAŞ DEVRİ
Paleolitik (Yontma Taş): Yaşanan en uzun dönemdir.
Antalya - Karain, Beldibi ve Belbaşı mağaraları; bu dönemde Anadolu'ya ait insan yaşamının ve devrin sonlarına doğru yerleşimin başladığının izlerini taşır.
Mezolitik (Yontma Taş): Paleolitik dönemlerden Neolitik döneme geçiş aşamasıdır.
Neolitik (Yeni Taş, Cilalı Taş): İnsanlar taştan yaptıkları aletleri daha kesici duruma getirmişler, tarımla birlikte yerleşik hayata geçmişler, köyler kurmuşlardır. Bu devre ait yaşam merkezleri, Anadolu'da geniş bölgelere yayılmıştır. Diyarbakır Çayönü, Gaziantep Sakçagözü ve Konya Çatalhöyük bu devre ait merkezlerdendir.
Çayönü, Anadolu'da ilk üretimle ilgili bulunmuş en eski yerleşim yeridir. Orak, bıçak ve tahıl öğütme taşlarının bulunması bu durumun göstergesidir.
Çatalhöyük ise, insanlık tarihinin ilk şehir yerleşmesi olarak kabul edilir.
BAKIR- TAŞ DEVRİ
Kalkolitik olarak da adlandırılan bu devir geçiş dönemidir. Taş devrinin sonuna doğru maden bulunmuş , ilk işlenen maden de bakır olmuştur. Anadolu'da dini inançların geliştiği ve insanların " Büyük Ana"ya taptıkları anlaşılmıştır.
Truva'da, Priamus'un hazineleri olarak adlandırılan altın ve gümüş süs eşyaları,
Alacahöyük'te ise; prens mezarları, elbise ve süs eşyaları, toprak ve maden kaplar, boğa ve geyik heykelleri ile güneş kursları bulunmuştur.
TUNÇ DEVRİ
Anadolu'nun tarih devirlerine geçtiği dönemdir. Üretim
artmış, ticaret gelişmiştir.
MÖ.2000 yıllarında Anadolu'da Malatya ile Konya arasındaki bölgede, Mezopotamyalı olan Asurlular, ticaret amacıyla pazar yeri kurdular. Asur Koloniler çağı olarak adlandırılan bu dönemde, Anadolu ile Asurlular arasında yoğun bir ticaret yapılmaktaydı.
Anadolu'ya yazı Asurlu tüccarlar aracılığıyla bu dönemde (MÖ.2000- 1800) gelmiş ve Anadolu'da Tarih çağları ya da yazılı dönem başlamıştır.
Kayseri- Kültepe (Kaniş)'de, Asurlu tüccarlara ait ve çivi yazısıyla yazılmış ticari ve hukuki tabletler ile Karum adı verilen pazar yerinin bulunması, yukarıdaki bilgilerin kaynağıdır.
ANADOLU'DA KURULAN UYGARLIKLAR
HİTİTLER (MÖ. II. bin - VII. yy.)
Kızılırmak kıvrımında, Kapadokya olarak bilinen bölgede yaşamışlardır. Başkentleri Hattuşaş(Boğazköy) olup, Anadolu uygarlıklarına öncülük ettiler. Kuzey Suriye'ye egemen olmak için Mısır'la Kadeş Savaşı'nı (MÖ.1296) yapmışlar ve 16 yıl süren savaşın sonunda tarihte bilinen ilk yazılı anlaşma olan Kadeş Antlaşması'nı MÖ. 1280'de imzaladılar. Asurlular'la gelişen ticari ilişkileri aracılığıyla Anadolu'da tarih devirlerini başlattılar. Pers istilasıyla yıkıldılar.
Devlet Yönetimi: Başta kral bulunur, krallık babadan oğula geçerdi. Kral; devlet başkanı, başkomutan, başyargıç ve başrahipti. Kral devlet yönetme yetkisini Pankuş ve Tavananna (Kraliçe) ile paylaşmıştır.
Eyaletlerin merkezden gönderilen valiler tarfından yönetilmesi, feodalleşmeye izin verilmediğinin ve merkezi otoritenin korunmak istendiğinin belirtisidir. Bunun yanında, alınan toprakların önceleri prenslere, sonra da küçük krallıklara verilmesi tımar sistemine benzemektedir.
Din ve inanış: Anadolu'da çok tanrılı (politeist) inançlar egemen olmuştur. Hititler, pek çok tanrıları olmasının yanında, bütün Anadolu ve Eski Önasya tanrılarına da tapmışlardır. Bunların başında Teşup (Fırtına tanrısı) ile onun eşi Hepat gelmektedir. Bu durum, Hititler'in kendilerine özgü bir dinlerinin olmadığı ve inançlarda diğer toplumların etkisinde kaldığını göstermektedir.
Temizliğe çok önem verilir, özellikle tapınaklar temiz tutulurdu.
Ahiret(ölümden sonra hayatın devam ettiği) inancı zayıftı.
Özellikle krallar tarafından, tanrılarına hesap vermek amacıyla yıllıklar (Anallar)'ın hazırlanması, tarafsız tarih yazıcılığının da başlangıcı olarak kabul edilir. çünkü yıllıklarda kralların başarıları kadar yenilgilerine, zaferleri kadar hatalarına da yer verilmiştir. Hititler'in yıllıkları kronik tarih yazıcılığına da güzel bir örnektir.
Sosyal Hayat: Toplum; Hürler (soylular, rahipler, askerler, memurlar, tüccarlar ve köylüler) ile köleler olarak iki gruptan oluşurdu.
Soylular; Kral ailesinden oluşan , geniş haklara sahip olan, yüksek memurlukları yürüten ve geniş toprakları olanlardı.
Rahiplik; onurlu bir meslek sayılmış, çoğu kez prenslerden seçilmiş, ancak halk fazla dindar olmadığı için etkinlik kazanamamıştır.
Hititler'de aile yapısı pederşahi olmasına ve başlık parası alınmasına rağmen evlenme işleminin sözleşmeyle yapılması, aile hukukunun önemli olduğunun belirtisidir.
Hukuk: Mezopotamya 'dan (Sümer'den) etkilenen Hitit hukuku, daha insancıl kurallar içermekteydi.
- Adalet kavramının güneşle sembolleştirilmesi, Mısır ve Mezopotamya'dan etkilendiğini göstermektedir.
- Mülkiyetin güvence altına alınması, pek çok suçun cezasının tazminat olarak ödenebilmesi ve idam cezasının fazla uygulanmaması, Hitit hukukunun daha insancıl olduğunun belirtisidir.
Ordu: Daimi ordusu olmayıp, tımar sistemiyle toplanan ve gerekirse ücretli olarak alınan askerlerden oluşur, savaş arabalarına çok fazla önem verilirdi.
Ekonomi: Tarım ve hayvancılığa dayanır, topraklar kral adına ekilirdi Suriye ve Mezopotamya (özellikle Asurlular) ile ticaret yapmışlar, ticaret yollarının korunmasına önem vermişlerdir.
Bilim- Kültür- Sanat: Asur çivi yazısının yanında, kendilerine özgü bir hiyeroğlif (resim) yazısını da kullanmışlardır. Yıllıklar tarih bilimindeki, Gılgamış Destanı'nın tercümesi de edebiyattaki güzel örneklerindendir.
Kabartma sanatı gelişmiş, kayalara yapılan tanrı kabartmalarının oluşumuyla Kaya Abideleri denilen yeni bir tarz ortaya çıkmıştır.
İvriz ve Yazılıkaya Kabartmaları Hitit ürünüdür.
FRİGYALILAR (MÖ.1200- 676)
Anadolu'nun batısında, Sakarya ırmağı civarında yaşamışlardır. Kurucuları Gordios, başkentleri Gordion'dur. En güçlü kralları Midas olup Kimmerler tarafından yıkılmışlardır.
Temel geçim kaynakları tarım olduğu için, tarımla ilgili sert cezalar uygulamışlardır. Hayvancılık ve kuyumculukta da gelişmişler, ancak en önemli ürün olarak Tapates adı verilen halı ve kilimleriyle ön plana çıkmışlardır.
Harf yazısını ( Fenike alfabesini ) kullanan Frigyalılar , hayvan öykülerini ilk oluşturanlar olarak kabul edilir.
LİDYALILAR (MÖ.1200-546)
Batı Anadolu'da Gediz ve Küçük Menderes nehirleri arasındaki bölgelerde yaşamışlardır. Kurucuları Giges, başkentleri Sardes'tir. Son kral Krezüs zamanında başkent Sardes; kültür, sanat ve ticaret merkezi olmuştur. Doğudan gelen Persler'in Adalar Denizi'ne (Eğe'ye) çıkmak istemeleri üzerine yıkılmışlardır. çok zengin olmalarına rağmen askerliğe gereği kadar ilgi göstermeyen Lidyalılar'ın bu durumu, çabuk yıkılmalarının nedenleri arasındadır.
Yunan uygarlığına yakın bölgelerde kurulmaları nedeniyle; Kibele, Artemis, Zeus ve Apollo gibi Yunan tanrılarına tapmışlardır.
Ekonomik girişimleriyle ön planda olan Lidyalılar'ın;
- Dünyanın en eski serbest pazarını kurdukları
- Modern anlamda ilk madeni parayı kullandıkları
- Denizaşırı ülkelerle ticaret yaptıkları
- Efes'ten Mezopotamya'ya kadar uzanan Kral Yolu'nu oluşturarak doğu- batı ticaretini geliştirdikleri bilinmektedir. Lidyalılar, Fenike alfabesini kullanmıştır.
İYONYALILAR (MÖ. XII. yy- VII. yy)
İzmir ile Büyük Menderes arasındaki kıyı bölgede, göçler sonucunda Yunanistan'dan gelen Akalar tarafından kurulmuş, şehir devletleri halinde yaşamışlardır.
Efes, Milet, Foça, Smyra(izmir) gibi İyon şehir devletleri; birer sanat ve ticaret merkezi olmuştur. Akdeniz ve Karadeniz'de koloniler kuran İyonlar, bugünkü birçok yerleşim yerinin kurulmasını sağlamışlardır. Önce Lidya, sonra da Pers egemenliğine girerek yıkılmışlardır.
İyonlar, krallık yönetiminden Oligarşik (asillerin yönetimi), daha sonra da demokratik yönetime geçmişler; şehir devletlerinden oluştukları için siyasi birlik kuramamışlar ve merkeziyetçi olamamışlardır.
İnançları, Anadolu ve Yunan dinlerinin karışımıdır. Tanrılarının heykellerini insan biçiminde yapan İyonlar'da ahiret inancı çok zayıftı.
Deniz ticaretine önem vermişler ve deniz ticaret kolonileri kurmuşlardır. Ancak , İlkçağdaki diğer kolonici devletlerden farklı olarak, kolonilerini yurt olarak görmüşler ve şehirler oluşturmuşlardır. Yaşadıkları bölge, birçok ticaret yolunun kesiştiği noktada olduğu için İyon şehirleri zenginleşmiş ve birer ticaret merkezi olmuştur.
İyonlar, Fenike alfabesini kullanmışlar ve geliştirmişlerdir.
Anadolu'da bilim ve sanat İyonlar'la zirveye ulaşmıştır.
- Önasya ticaret yollarının bitiş noktasında olmaları,
- Bilim, sanat ve kültüre önem vermeleri
- Diğer uygarlıklardan etkilenmeleri,
- Anadolu ile Avrupa arasında geçiş noktasında olmaları
- Şehir devletlerinden oluştukları ve demokrasiyle yönetildikleri için serbest düşüncenin gelişmesine uygun ortamın bulunması,
- Ticaretle uğraştıkları için zengin olmaları
nedenlerine bağlı olarak her alanda gelişen İyonlar, Yunanistan'ı büyük ölçüde etkilemiştir. İyon kültürü bu nedenle Avrupa kültürünün de temelidir.
İyonyalı bilginlerden;
Pisagor: ilk kez dünyanın yuvarlak olduğunu ileri sürmüş, matematik ve geometriye bilim özelliği kazandırmıştır.
Tales: Astronomi ve matematikle ilgilenmiş, ilk kez güneş tutulmasını hesaplamayı başarmıştır.
İyonya'daki özgür düşünce ortamı felsefe biliminin doğmasını sağlamıştır. Ünlü filozof Diyojen İyonyalı'dır. Dünyanın oluşumu ile ilgili görüşler oluşmuş; Tales, dünyanın ana maddesinin su olduğunu, Anaksimenes ise her şeyin havadan meydana geldiğini söylemişlerdir.
Mimaride " İyon Nizamı" adıyla kaideli sütun tarzını oluşturan İyonlar'ın en ünlü yapıtlarından biri Artemis Tapınağı'dır.
Tanrı heykellerinin önemi, bu alanda da önemli gelişmeler sağlamıştır.
URARTULAR (MÖ. IX.yy- VI.yy)
Van gölü çevresinde kurulmuşlardır. Kurucuları I. Sardur, başkentleri Tuşpa (Van)'dır. Kimmerler, Sakalar ve son olarak ta Medler'in akınları sonunda yıkılmışlardır.
Doğal güçlere(su, mağara, dağ, ağaç vs) tapan Urartuların baştanrıları Haldi'dir. Hitit ve İyonlar'da ahiret inancı çok zayıf olmasına rağmen, Urartular ölümden sonra hayatın devam ettiğine inanırlar; bu nedenle mezarlarını ev ve oda biçiminde yaparak içine kıymetli eşyalar koyarlardı.
Hayvancılık ve tarımın yanında özellikle madencilikte çok gelişmişlerdir.
Asur çivi yazısını kullanan Urartular'ın sanatsal özellikleri kaya mimarisinde ortaya çıkmıştır. Urartular'a ait kaleler ile tarlalara ve şehirlere su getirmek amacıyla yapılan kanal ve su bendlerine ait kalıntılar günümüzde görülmektedir.
MÖ. VII- MS. XI. yy. ARASINDA ANADOLU
PERSLER DÖNEMİ
Anadolu'nun doğusunda bulunan İran'da kurulan uygarlıklar 3 devletten oluşmaktadır: Medler, Persler ve Sasaniler. Bunlardan özellikle Persler, İlkçağda Anadolu ile yakından ilgilenmişlerdir.
Devlet yönetiminde Hellen ve Roma'nın etkisi görülen İran'da, merkezi yönetim uygulanmış; Persler döneminde ülke eyaletlere (Satraplık) bölünmüş, valilere Satrap adı verilmiştir.
İran'da Zerdüştlük ve Mecusilik dinleri yaygınlık göstermiş, ilk posta ve istihbarat teşkilatı kurulmuştur.
Medler, Asurlular'ı yıkmışlar, Anadolu'da Kızılırmak yakınlarına kadar genişlemişler, Persler tarafından yıkılmışlardır.
Persler, II. Kiros'un Medler'i yenmesinden sonra kurulmuş, MÖ. 543'te Lidyalılar'a son verince tüm Anadolu'ya egemen olmuşlardır. Bu egemenlik MÖ 333'te Büyük İskender'in İssos'ta Persler'i yenmesiyle son bulmuştur.
Yaklaşık iki yüzyıl Pers egemenliğinde Anadolu, kültürel öncülüğünü kaybetmiş, eyaletler (Satraplıklar) kurularak bağımsız valilikler oluşturulmuştur.
Anadolu'da çok önceden itibaren kurulmuş yüksek ve kalıcı uygarlık, Pers etkisini azaltmış; Pers kültürü Anadolu'ya egemen olamamıştır.
Sasaniler, İslam'dan önce İran'da egemen olan son devlettir. Hz. Ömer döneminde yıkılmış ve bölge İslamlaşmıştır.
HELLEN (BÜYÜK İSKENDER ) DÖNEMİ
MÖ. VII. yy. da Yunanistan'ın kuzeyinde kurulan Makedonya Devleti, II. Philip döneminde Yunan şehir devletlerini egemenliği altına alarak Hellen birliğini kurmuştur.
Philip'in oğlu Büyük İskender, Asya seferine çıkarak;
- İssos'ta Persler'i mağlup etti,
- Mısır'a geçerek İskenderiye şehrini kurdu,
- Hayber'i geçip Hindistan'a ulaştı.
İskenderin ölümü üzerine;
- Mısır'da- Ptolemeler Krallığı
- Trakya- Hindistan arasında® Selevkoslar Krallığı
- Makedonya'da® Antigonitler Krallığı kuruldu.
M.Ö. 330-30 yıllarını kapsayan bu dönemde Hellen uygarlığı oluşmuştur. Büyük İskender'in tek dünya devleti kurmak amacıyla çıktığı doğu seferlerinin sonunda;
- Doğu- batı kültürleri kaynaşmış,
- Hellenizm uygarlığı oluşmuş,
- Doğudaki Tanrı- Kral anlayışı benimsenmiş ve demokrasiden dönülmüş,
- Bilim, sanat ve ticaret merkezleri kurulmuştur.
Hellenistik dönemde Bergama, Milet, Efes ve İskenderiyye dünyanın başlıca kültür merkezi durumuna gelmiştir.
Bergama ve İskenderiyye'de kurulan kütüphaneler; papirüs ve el yazmalarının toplandığı kitaplıklardır. Ayrıca Bergama'da, parşömen kağıdı icat edilip üretilmiş, birçok yazma eser günümüze kadar ulaşmıştır. Zeus tapınağı, tıp çalışmalarında oldukça gelişmiş Asklepion sağlık merkezi ve 200 bin kitap da Bergama'da bulunmaktadır.
Hellen uygarlığı; Roma, Sasani ve İslam uygarlıklarını etkilemiştir.
ROMA İMPARATORLUĞU DÖNEMİ
Romalılar'ın anavatanı İtalya'dır. Roma, MÖ. 753'te Romulus tarafından kurulmuştur. Roma uygarlığı; Krallık, Cumhuriyet ve İmparatorluk olarak 3 döneme ayrılır:
Krallık: Roma'nın ilk anayasası yapılmış, halk sınıflara ayrılmıştır:
- Patriciler: Asiller ve siyasi hakları olanlar,
- Plebler: Küçük toprak sahipleri ve tüccarlar,
- Köleler: En alt sınıf
- Barbarlar: Vatandaş olarak kabul edilmeyenler.
Cumhuriyet: Aristokratik (asillerin üstünlüğüne dayanan) demokrasiye geçilmiştir. Ülke, meclisin (senatonun) seçtiği iki Konsil tarafından yönetilirdi. Olağanüstü durumlarda Diktatörler başa geçmiştir. Bu dönemde Roma'nın sınırları Doğu Akdeniz'e kadar uzandı. Sezar'ın, monarşik bir yönetim kurma girişimi üzerine ölmesi ve yerine geçen Oktavianus'un Augustus (kutsal) unvanını almasıyla bu devir sona erdi.
İmparatorluk: Demokratik kurumlar kaldırılmaya başlandı ve demokrasiden vazgeçildi.
M.S. III. yüzyılda zayıflayan Roma, Kavimler Göçü'nden sonra 395'te Doğu ve Batı olmak üzere ikiye ayrıldı. Batı Roma 476'da yıkılırken DoğuRoma (Bizans) 1453'e kadar varlığını devam ettirdi. Roma ordusu Lejyon adı verilen paralı askerlerden oluşmaktaydı.
Roma'nın en eski kanunu On İki Levha kanunlarıdır. Bu kanunlar günümüzde birçok devlet hukukunun temelidir.
Roma dini, Yunan etkisinde kalmış, Yunan tanrılarının adları değiştirilmiş ve kendilerine göre yorumlanmıştır. Hristiyanlığın resmi din olarak benimsenmesi, bu dinin daha çok yayılmasındaki başlıca etkenlerdendir.
Fenikeliler'in alfabesi, İyonlar ve Yunanlılar'ın geliştirmesinden sonra Romalılar tarafından Latin Alfabesi'ne dönüştürülmüştür.
Mısırlılar'ın keşfettiği ve güneş yılı esasına dayanan takvimi Romalılar geliştirmiş ve bugünkü Miladi Takvimi oluşturmuşlardır.
Romalılar Anadolu'da; yollar, köprüler, stadyumlar, tiyatrolar, belediye binaları, hamamlar, kütüphaneler ve agoralar (maydanlar) yaptılar. Ancak, Anadolu'ya yerleşmedikleri için, Anadolu'nun yerli kültürü yaşanmaya devam etmiştir. Bu nedenle Roma, Anadolu'da kültür birliğini sağlayamamıştır.
İstanbul'da ®Valens (Bozdoğan)
® Çemberlitaş
Ankara'da ® Augustus Tapınağı
® Roma Hamamı
önemli eserlerdendir.
BİZANS İMPARATORLUĞU DÖNEMİ
Doğu Roma adıyla 395'te Roma'dan ayrılan Bizans'ın başkenti İstanbul'du. Ortaçağ boyunca varlığını sürdüren tek devlet olan Bizans'ta sülaleler yönetimi görülmüş, en parlak dönem Justinianus zamanında yaşanmıştır. Akdeniz ve çevresinin tamamına yakın bölgeler Bizans egemenliğine girdi. Ayasofya da bu dönemde yapılmıştır. (532-539).
Aya İrini ve Hora Kilisesi (Kariye Cami) ile Binbirdirek ve Yerebatan Sarnıcı, ülkemizdeki Bizans eserlerinden bazılarıdır.
EGE UYGARLIKLARI
Ege denizine kıyısı olan Girit, Yunanistan, Makedonya, Trakya ve Batı Anadolu topluluklarının ortak ürünüdür. İlk ortaya çıktığı yer Girit'tir.
GİRİT UYGARLIĞI
Ege'de kurulan en eski uygarlıktır. çok tanrılı inancı benimsemişlerdir Giritçe adıyla bilinen yazıları henüz okunamamıştır. Günümüze ulaşan en önemli eserleri Knossos Sarayı'dır. Denizcilikte ve deniz ulaşımında gelişmişlerdir.
MİKEN UYGARLIĞI
Akalar tarafından kurulmuştur. Girit'in devamı niteliğindedir. Turuva savaşları, İlyada destanına konu olmuştur. Kuyu mezarları ile Şato- Kral saraylarından Miken Şatosu ünlüdür.
YUNAN UYGARLIĞI.
MÖ. II. bin yılda Anadolu'dan gelen insanlar, Yunanistan'a maden kültürünü getirdiler. Yunanistan'a yerleşen Akalar'ın egemenliğine Dorlar son verince şehir devletleri oluşmaya başladı.
Atina, Isparta, Larissa, Korint, Tebai gibi şehir devletlerinin kolonizasyon girişimleri sonunda, Yunan dili ve kültürü yeni alanlara yayılmış ve ticaret gelişmiştir.
Polis adı verilen şehir devletleri tamamen bağımsızdı. Önceleri krallıkla yönetilen polislerde, zamanla güçlenen asillerin baskısıyla aristokratik yönetime geçildi. Orta sınıf, köylülerle birleşerek aristokratlarla mücadele ettiler. Isparta dışındaki şehirlerde halk yönetimleri kuruldu.
Sınıflararası mücadelelere; Drakon, Solon ve Kleisthenes'in reformlarıyla çözüm aranmıştır.
Drakon; soyluları koruyan, alt sınıflara ise ağır cezalar getiren kanunları yürürlüğe koydu.
Solon: Drakon'a göre ılımlı kanunlar oluşturdu.
- Köylülerin borçlarını affetti.
- Borçlu-köle bağlantısını kaldırdı.
- Doğuştan soylu kavramını değiştirdi.
- Halk, gelirlerine göre sınıflara ayrıldı.
- Halk meclisleri gibi yönetim birimleri oluşturuldu.
Ancak bu uygulamalar da sınıflar arası mücadeleyi yok edemedi.
Kleisthenes; sınıf farklılıklarını tamamen ortadan kaldırarak, Beşyüzler Meclisi adıyla yeni bir meclis oluşturdu.
Yunanistan'da uygulanan yönetim, bilinen ilk demokrasi olarak kabul edilir.
Yunanistan'da şehir devletleri, köylülerin ve kölelerin ayaklanmalarından çekindikleri için güçlü ordular bulundurmaktaydı. En güçlü deniz gücü Atina'da, kara ordusu da Isparta'da bulunmaktaydı. Dış düşmanlara karşı birleşen şehir devletleri, savaşın durumuna göre Atina ya da Isparta'nın öncülüğünde birleşirlerdi.
Yunanistan'da kanunlar aristokratik özellikteydi. Asillerin ayrıcalıklarını korumak amacıyla hazırlanan kanunlar, Mezopotamya izleri taşımakta ve ağır cezaları içermekteydi. Drakon, Solon ve Kleisthenes döneminde önemli düzenlemeler (reformlar) yapılmıştır.
Yunanistan'da çok tanrılı ve putperest inanç yaygındı. İnançlarında Anadolu, Mezopotamya ve Girit etkisi görülür. Tanrılar insan boyutunda fakat ölümsüz kabul edilirdi. (Bu inanç yapısı Yunan insanına fazla fedakarlık yüklememiş ve düşüncenin gelişimine katkı sağlamıştır.) Tanrılar, insan gibi bir fiziki yapıya sahiptir, İnsanın duygusal ve fiziksel gereksinimleri onlar için de geçerlidir.
Tanrıların insan boyutunda düşünülmesi;
- Heykel ve resim sanatının gelişmesine,
- Onları eğlendirmek için ilk olimpiyatların düzenlenmesine (MÖ.776),
- Olimpos dağının Tanrılar şehri olarak kabul edilmesine,
- Baştanrı olarak Zeus'un benimsenmesine,
- Saray tipinde tapınakların (tanrı evi) yapılmasına
- Yunan mitolojisine tanrıların aşıkları, evlenmeleri, savaşları gibi konuların girmesine neden olmuştur. Bu durum; Yunan bilim, sanat, mimari, spor ve edebiyat gibi bilimlerin çok fazla gelişmesini sağlamıştır.
Yunanlılar, Fenike alfabesini kullanmış ve geliştirmişlerdir.
Yunan edebiyatının en eski eseri Homeros'un İlyada ve Odesa destanlarıdır. Yunan halkında birleştirici etki yapmıştır.
Tiyatro, tabiat tanrısı Diyanizos adına yapılan törenlerden çıkmıştır. Trajedide Sofakles, komedide de Aristofanes ünlü isimlerdir.
Yunanistan'da felsefe, tarih, tıp, aritmetik, geometri ve astronomi bilimleri de gelişmiştir:
- Felsefe: Sokrates, Eflatun, Aristo
- Tarih: Herodot, Tukidides, Ksenefon
- Tıp: Hipokrat
Tarih, eski Yunanistan'da bilim dalı olarak ortaya çıkarken, modern tıbbın temeli de yine burada atılmıştır.
Yunan sanatında mimari, heykel ve resmin önemli yeri vardır. Tiyatro binaları, tapınaklar, tanrı ve insan heykellerinde güzel örnekler vermişlerdir.
İSLAM ÖNCESİ TÜRK TARİHİ
TÜRKLERİN İLK ANAYURDU
Türklerin anayurdu Orta Asya'dır. Geniş bir bölgenin ilk yurt olarak belirtilmesi, Türklerin eski dönemlerden itibaren çok geniş alanlara yayıldıklarını göstermektedir. Burada yaşayan Türklere ait bilgiler; Anav, Andronova, Afanesyova, Kelteminar, Karasuk gibi merkezlerde yapılan kazılardan elde edilmektedir. Türkler ilk yurtlarından;
1. Ekonomik sıkıntılar
2. Toprakların yetersizliği
3. Kuraklık ve kıtlık
4. Nüfusun artması
5. Otlakların azalması
6. Hayvan hastalıkları
7. İç mücadeleler
8. Dış baskılar
gibi nedenlerden dolayı göç etmişler ve Asya'nın kuzey ve güneyine, Avrupa'ya ve Kuzey Afrika'ya kadar geniş bölgelere yayılmışlardır. Gittikleri yerlerde de bir çok devlet kurmuşlardır.
Türk tarihini;
- Geniş bölgelerde yaşadıkları
- Aynı dönemlerde bir çok devlet kurdukları
- Birçok devletle ilişki içinde bulundukları
için incelemek zordur.
Türkiye kelimesi ilk defa Bizans kaynaklarında Orta Asya, XII. yy. dan itibaren de Anadolu için kullanılmıştır.
İLK TÜRK DEVLETLERİ
ASYA HUN DEVLETİ (M.Ö. 220-M.S.216)
Bilinen ilk Türk devletidir. Bu yönüyle, hem ordu hem de yönetim açısından kendisinden sonra kurulan Türk devletlerine örnek olmuştur. İlk hükümdarları Tu - man (Teoman) olup, en parlak dönemlerini Mo - tun (Mete han) zamanında yaşamışlardır
Mete Han Orta Asya'da Türk birliğini ilk kuran hükümdardır.
Asya Hunları'nın en fazla ilişkide bulundukları ve mücadele ettikleri devlet Çin'di. Bu mücadelenin temel nedeni de İpek Yolu'na egemen olmaktı. Çinliler, Çin Seddini de Hun akınlarından korunmak amacıyla yapmışlardır. Bu nedenle Hunlar 'la ilgili bilgilerin çoğu Çin kaynaklarında yer almaktadır.
Asya Hunları Türkler'deki veraset sistemi geleneğine göre M.S. 48'de Kuzey ve Güney olarak ikiye ayrılmış. sonra da yıkılma sürecine girmiştir.
AVRUPA HUN DEVLETİ (375-496)
Asya Hunları'nın yıkılmasından sonra, özellikle Kuzey Hunları batıya doğru hareketlenmeye başladı. Bu sırada Doğu Avrupa'da Barbar Kavimler olarak nitelendirilen Franklar, Germenler, Angıllar, Saksonlar, Vandallar, Ostragotlar, Vizigotlar, Lombardlar, Süevler gibi topluluklar bulunmaktaydı. Asya'dan gelen Hunlar'ın baskısıyla Barbar toplulukların Avrupa'nın içlerine doğru dağılmalarına Kavimler Göçü denilir. Kavimler göçünün sonucunda;
1. Avrupa'nın etnik yapısı değişti ve bugünkü Avrupa milletleri oluştu.
2. Feodalite rejimi ile skolastik düşünce egemen olmaya başladı.
3. Roma İparatorluğu; Doğu Roma (Bizans) ve Batı Roma olarak ikiye ayrıldı, Batı Roma 476'da yıkıldı.
4. Avrupa'da Türk devletleri kurulmaya başlandı.
5. İlkçağ bitti, Ortaçağ başladı
Avrupa Hun Devleti, Kavimler göçüne neden olan Hunlar tarafından kuruldu. Avrupa'da kurulan ilk Türk devletidir. Kurucusu Balamir, en ünlü Hükümdarı Attila'dır. Merkezleri ise Macaristan'dı.
Atilla, iki kez Balkan seferine (Bizans üzerine) çıkmış ve Bizans'ı vergiye bağlamış; iki kez de İtalya seferine (Batı Roma üzerine) çıkarak, Roma'yı alacak güçte olmasına rağmen Papa 'nın isteği üzerine bağışlamıştır.
Türk kültürünün batıya taşınması ve yerleştirilmesinde büyük etkinlik gösteren Avrupa (Batı) Hunları, aynı zamanda buradaki toplulukların, ilkel kabile hayatından ileride büyük devletler kurabilmelerine imkan verecek ordu ve devlet yönetimini de miras bırakmışlardır.
I. GÖKTÜRK DEVLETİ (552-632)
Orta Asya'da kurulan ikinci büyük Türk devletidir. Avar egemenliğine son veren Bumin Kağan tarafından kurulmuştur. Merkezi Ötügen'dir.
- Türk adıyla kurulan ilk devlettir.
- Türk kelimesini siyasi anlamda isim olarak kullanan ilk devlettir. Sasanilerle ittifak yaparak Ak Hunlar'ı yıkıp İpek Yolunu ele geçirdiler. Aynı amaçla Bizans'la da ittifak yapıp Sasaniler'le mücadele ettiler.
Taht kavgaları ve Çin entrikaları sonucunda Doğu ve Batı olarak ikiye ayrıldı (582). Doğu Göktürker Çin egemenliğine girdi (630). Batı Göktürler de iç karışıklıkları engelleyemeyip yıkıldı.
II. GÖKTÜRK (KUTLUK) DEVLETİ (681-740)
Çin egemenliğinde kalan Doğu Göktürkler'in esaret dönemi (630-680) sonunda Kutluk tarafından kuruldu. Bu nedenle devletin diğer adı Kutluk Devleti 'dir. Esaret dönemi ise Göktürkler 'in fetret devri olarak adlandırılır.
En parlak dönemi Bilge Kağan, kardeşi Kültiğin ve tecrübeli devlet adamı vezir Tonyukuk devrinde yaşandı. Türkler'i toparlayıp bir bayrak altında birleştirmeyi başaran ikinci devlet oldular.Bağımsızlık mücadelesi verdikleri Çin'e karşı savaşları devam ettirdiler ve başarılar elde ettiler. Orhun Kitabeleri, bu dönemi aydınlatan ve Bilge, Kültiğin ve Tonyukuk adına dikilmiş çok önemli belgelerdir.Uygur, Karluk ve Basmil Türkleri'nin ittifakı sonucunda yıkıldılar.
UYGURLAR (744-840)
Kutluk Devleti'nin yıkılması üzerine Kutluk Bilge Kül tarafından ve Göktürk mirası üzerinde kuruldular. Başkent olarak önce Ötügen'i, sonra da Karabalgasun'u benimsediler.
Uygurlar; Çin'le dostluk ilişkileri kurmaları, Gök Tanrı dinini terkedip Mani dinini benimsemeleri, savaşçı özelliklerini kaybetmeleri, göçebelik yerine yerleşik yaşamı tercih etmeleri gibi özellikleriyle geleneksel Türk kültüründen ayrılmışlar ancak Türklüklerini kaybetmemişlerdir.
Çin'le siyasi ilişkilerini dostluk ve ticarete dayandıran Uygurlar, Çinliler'in dini olan Maniheizm'i (Mani dini) benimsemeleri sonucunda savaşçılıklarını kaybetmşiler ve zayıflamışlardır. Siyasi amaçlardan uzaklaşıp ticaret, bilim ve sanatla ilgilendiler. Sonuçta yerleşik hayata geçen ilk Türk topluluğu olarak kendilerinden önceki Türklerden farklı bir kültürü yaşamaya başladılar.
Uygurlar, Mani dininin Çin'de bile yayıcısı ve koruyucusu oldular. Mani tapınakları yapmak için Çin'e çok rahat girip çıkabilen Uygurlar, burada yerleşmeye ve ticaret kolonileri kurmaya başladılar. Uygurlu yöneticilerin unvanlarında "Ay" kavramının kullanılmasında da bu dinin etkisi vardır.
Kırgızlar tarafından siyasi egemenliğine son verilen Uygurlar , Moğollar'la yaşamaya başlamışlar ve Moğollar'ın Türkleşmesinde de rol oynamışlardır.
DİĞER TÜRK DEVLETLERİ VE TOPLULUKLARI
İskitler( Sakalar):
Bilinen ilk Türk topluluğudur. Bugünkü Yakut Türkleri'nin atalarıdır. Türkçe adı Saka olup, Yunanlılar tarafından İskitler olarak adlandırılmıştır.
Avarlar:
Çin kaynaklarında Juan-juan adıyla geçen Avarlar, IV.yy- 805 arasında, önce Asya'da sonra Avrupa'da egemen oldular, Asya'daki egemenlikleri 552'de Göktürler tarafından sona erdirilince Avrupa'ya göç eden Avarlar burada büyük bir imparatorluk kurdular. Tüm Macaristan'la birlikte Orta Avrupa'da etkili oldular. İ
TARİH BİLİMİ
TANIMI
İnsan topluluklarının geçmişteki yaşantılarını, sosyal ve ekonomik yapılarını, oluşturdukları kültür ve uygarlıkları,
Yer ve zaman göstererek
Neden- sonuç ilişkisi içerisinde
Belgelere dayanarak
Objektif bir biçimde
inceleyen bilim dalıdır.
KONUSU
Bütün yönleriyle insanlığın geçmişidir. İnsanların yaşayışları, gelenekleri, düşünceleri, dini-siyasi ve kültürel yapıları, ekonomik gelişimleri, savaş ve barışları, geçirdikleri evreler...Kısaca insana ait her şey tarihin konusudur.
Bir olayın tarihe konu olabilmesi için:
1. Geçmişte yaşanmış olması,
2. İnsanlar tarafından oluşturulması,
3. Yer ve zamanın belirgin olması,
4. Başka olaylarla neden-sonuç ilişkisinin bulunması
5. Belgelerle incelenebilmesi gereklidir.
Tarihi olay: Kısa zaman aralığında oluşan gelişmelerdir.
Tarihi olgu: Uzun sürede etkinliği anlaşılan gelişmelerdir.
Atatürk'ün Samsun'a çıkması tarihi olay, Türk inkılabının yaşanması tarihi olgudur.
Tarih Felsefesi: Günümüzdeki sorunların ya da gelişmelerin çözümünde ve yönlendirilmesinde, geçmişin (tarihin) yorumlanarak kullanılmasıdır.
Geçmişin geleceğe yön vermesidir.
YÖNTEMİ
Tarihi olaylar, aynı özelliklerle tekrar etmez. Bu nedenle tarih bilimi deney ve gözlem metodunu kullanamaz. Bir olayı araştırırken:
1. Kaynak (belge) bulur.
2. Kaynakları sınıflandırır (Tasnif)
3. Kaynak eleştirisi yapar (Tenkit)
4. Kronolojik sıralama yapar.
5. Kaynaklar arasında bağlantı kurar (Terkib)
6. Yorum yaparken olayın geçtiği günün şartlarını göz önünde bulundurur.
7. Tarafsız (objektif) değerlendirme yapar.
KAYNAKLARI
Tarihi bir olay hakkında bilgi veren her türlü malzemeye kaynak ( belge ) denir. Bir malzemenin kaynak olarak nitelendirilebilmesi için:
1. İçinde bulunduğu devirde veya bu devre yakın bir zamanda yazılması,
2. Devrinin kaynaklarından yararlanarak oluşturulmuş olması gereklidir.
Kaynaklar iki gurupta incelenir :
1. Yazılı Kaynaklar: Fermanlar, Antlaşma metinleri, paralar, kitabeler vs.
2. Yazısız kaynaklar: Ev eşyaları, destanlar, binalar vs.
Kaynak Eleştirmesi: Kaynakların birbirleriyle karşılaştırılarak kontrol edilmesine "Kaynak Eleştirisi" denir. Bu eleştirinin amacı:
- Doğruyu yanlıştan ayırmak,
- Sağlıklı yorumlar yapabilmektir.
SINIFLANDIRILMASI
A) YAZILIŞ TÜRLERİNE GÖRE:
1. Hikayeci Tarih:
Nakilci, Rivayetçi ve Belgesiz Tarih de denilir.
- Olayları hikaye yoluyla anlatır.
- Neden- sonuç ilişkisine önem vermez.
- Yorum yapmaz.
- Belge yoktur
Bu tarih yazım türü, tarihçiler tarafından XVIII. yüzyıla kadar kullanılmıştır. En önemli temsilcisi Herodot'tur
2. Öğretici Tarih:
Pragmatik Tarih de denilir.
- Olayların tekrar edeceğini vurgular
- Olayların kahramanlarını ön plana çıkarır.
- Abartılı anlatımı benimser.
- Topluma ve gelecek kuşaklara öğüt verir.
- Yalnızca başarılara yer verir.
3. Sosyal Tarih:
Öğretici tarihin duygusal yönlerine yer
vermeyen, öğüt ve nasihatı amaç edinmeyen yazım
türüdür.
4.Kronik Tarih:
Olayları oluş sırasına göre inceleyen tarih yazım türüdür.
- Yoruma yer vermez.
- Neden- sonuç ilişkisi incelenmez.
Bu türün en güzel örneği Anadolu'da yaşamış Hititler'in Tanrılarına hesap vermek amacıyla hazırladıkları Anal(Yıllık)lardır.
5. Bilimsel Tarih:
Araştırıcı veya Neden-Nasılcı Tarih de denilir.
- Neden- sonuç ilişkisi ön plandadır.
- Yer ve zaman kavramına önem verir.
- Objektif yorumlar yapması en önemli özelliğidir.
- Olayları oluştuğu dönemin şartlarına göre açıklar.
Günümüzde bu yazım türü kullanılmaktadır.
B) KAPSAMLARINA GÖRE:
1. Mekana (Yere) Göre:
Yalnızca belli bir bölge ya da coğrafi alanın tarihini anlatır. Zaman ve konu sınırlaması yoktur.
- Bursa Tarihi, Asya Tarihi, Çin Tarihi vs.
2. Zamana göre :
Yalnızca belli bir dönemi, çağı ya da zaman aralığında oluşan olayları anlatır.
- İlkçağ Tarihi, Fatih Dönemi, XIX. yüzyıl Tarihi vs
3. Konularına Göre:
Yalnızca belli bir konuyu anlatır. Yer ve zaman sınırlaması yoktur.
- Felsefe Tarihi, Siyasi Tarih, Ekonomi Tarihi vs.
- Genel Tarih: Tüm insanlara ait özellikleri inceler. Dünya Tarihi gibi.
- Özel Tarih: Bir devlet veya milletin tarihini inceler. Harzemşahlar Tarihi gibi.
Tarih türleri, yalnız yere , zamana ya da konularına göre ayrılmayabilir. Bazen, yer ve zaman, bazen de zaman ve konu bir arada olabilir.
- Ortaçağ Avrupa Tarihi
- XVIII. yüzyılda İstanbul.
- Yakıncağ'da Avrupa'nın Ekonomik yapısı.
Yukarıdaki tarih türlerine ek olarak, Uygarlık Tarihi, Siyasi Tarih, Kültür Tarihi, Bilim Tarihi vb. türler de vardır.
TARİH ÖĞRENMENİN YARARLARI
1. Tarih insanlığın hafızasıdır. Bu birikimle ilgilenmek, insanın kendisini tanımasını sağlar.
2. Geçmişteki olayları değerlendiren insanlar, geleceklerine çok daha iyi yön verirler.
3. Tarihini bilen ve ona sahip çıkan biri, inanlığın gelişim sürecinde kendi toplumunun yerini belirler.
4. Olaylara geniş açıdan bakarak, yapıcı, hoşgörülü ve yararlı olmayı öğretir.
5. İnsan, aile, millet ve vatan sevgisinin yanında barış içinde yaşama fikrini güçlendirir.
6. Diğer insan, toplum ya da milletlerle ilişkilerde temel değerlerin oluşmasında katkıda bulunur.
TARİHE YARDIMCI BİLİMLER
Her bilim gibi tarih da diğer bilimlerden yardım almak zorundadır. Ancak tarihte yer ve zaman kavramının vazgeçilmez olması, yardımcı bilimlerden Coğrafya ve Kronolojiyi daha öncelikli konuma getirmiştir.
1. Coğrafya:
Yer bilimidir. Olayların geçtiği yerin özelliklerini, insanların ekonomik ve sosyal durumlarını incelerken mutlaka coğrafya bilimiyle birlikte çalışılır. Coğrafi konum, çoğu kez olayların neden ve sonuçlarında birinci derecede etkendir. İnsanların sosyal, kültürel ve ekonomik gelişimlerinde de coğrafi şartların büyük etkisi vardır.
2. Kronoloji:
Zaman bilimidir. Olayların gerçekleştiği zamanın tam ve doğru tespit edilmesi, sağlıklı sonuçlar elde edilmesi ve gerçekçi yorumların yapılabilmesi açısından çok önemlidir. Ayrıca olayların birbirleri ile bağlantılarının ve aralarındaki neden- sonuç ilişkilerinin tespiti de, olayların zamanlarının bilinmesine bağlıdır.
3. Arkeoloji:
Kazı bilimidir. Toprak ya da su altında kalmış ve insanlar tarafından yapılmış araç, gereç, eşya ve bina kalıntılarının bulunması, çıkarılması ve incelenip açıklanması arkeolojinin konusudur. Özellikle tarih öncesi olarak adlandırılan yazısız dönemlerin aydınlatılmasında tek bilgi kaynağı arkeoloji bilimidir.
4. Paleografya:
Yazı bilimidir. Geçmişte kullanılan tüm yazı çeşitlerini inceler. Yazılı belgelerin çözümünde önemli bir bilim dalıdır.
5. Filoloji:
Dil bilimidir. Yazılı belgelerin okunması kadar, o dilin özelliklerinin de bilinmesi zorunludur. Geçmişte ve günümüzde kullanılan dillerin de bilinmesi filolojinin konusudur.
6 Diplomatik:
Siyasi belgeleri ve antlaşmaları inceleyen, açıklayan ve yorumlayan bilim dalıdır.
7. Epigrafya:
Kitabeler bilimi. Yazılı anıtları ( abideler, yazıtlar, kale kitabeleri) inceler ve yorumlar.
8. Sosyoloji:
Toplum bilimi. Toplum halindeki insanı, toplumlar arası ilişkileri, insanların oluşturduğu tüm sosyal kurumları inceler.
9. Etnografya :
Folklor bilimi. Toplumların örf, adet ve geleneklerini inceler.
10. Antropoloji:
İnsan bilimi. İnsanların gelişim süreçlerini, fiziki ve sosyal yapılarını inceler
- Fiziksel Antropoloji
- Sosyal (Kültürel ) Antropoloji
olarak kendi içinde iki dala ayrılır.
11. Nümizmatik:
Para bilimidir. Meskukat (sikke bilimi) adıyla da kullanılır. Madeni para ve madalyaları inceler. Nümüzmatik bilimi incelediği eski bir para ile,o devletle ilgili;
- Bağımsızlık durumu
- Ekonomik yapısı
- Hükümdarların sırası
- Sanatları
- Bilimsel, kültürel özellikleri
- Teknolojik gelişimi
- Yazı ve dilleri
-Hangi madenin kıymetli olduğu gibi konularda bilgileri ortaya çıkarır.
12. Mühür Bilimi:
Resmi belge ya da yazışmalardaki mühürlerin doğruluğunu, dolayısıyla belgelerin geçerli olup olmadığını inceler.
13. Arkeometri:
Arkeolojik buluntuların tespit ve tarihlendirilmesinde fen ve matematiksel ölçme yöntemleri kullanan bilim dalıdır.
14. Felsefe:
Doğru ve bilinçli düşünmeyi, olaylar arasında bağlantı kurup sentez yapmayı sağlayan bilim dalıdır.
Heraldik (arma bilimi), İstatistik, Astronomi, Astroloji, Psikoloji, Ekonomi, Ekoloji ( çevre bilimi), Toponomi (Yer adları bilimi), Antroponomi ( İnsan adları bilimi), Topoloji (Yerel diller bilimi) Kimya, Tıp gibi bilimler de tarihle yakın ilişki içindedir.
TARİHİ OLAYLARIN ÖZELLİKLERİ
1. Konusu insandır.
2. Kendinden önceki ve sonraki olaylarla neden- sonuç ilişkisi vardır.
3. Yeri ve zamanı doğru olarak tespit edilmelidir.
4. Her türlü belgeden yararlanılarak objektif olarak açıklanmalıdır.
5. Birçok insanı etkilemiş olmalıdır.
6. Her olayın kendine özgü nedeni ve sonuçları vardır.
7. Tarihi olaylar tekrar etmez. Bu nedenle deney ve gözlem yöntemiyle incelenmez.
8. Diğer bilimlerle yakın ilişki içinde aydınlatılır.
9. Olaylar yorumlanırken tarafsız olunmalı ve olayın geçtiği günün şartları daima dikkate alınmalıdır.
10. Günümüzdeki olaylarda, geçmişteki yaşanmış olayların katkısı düşünülmelidir.
TARİH ÇAĞLARI
TARİHİN BAŞLANGICI
Tarih, yazının bulunmasıyla başlar. Sümerler, MÖ IV. bin yılda çivi yazısını bularak tarih devirlerine ilk giren toplum oldular. Tarih devirlerinin başlangıcı, her toplumun yazıyla tanışmasının sonucudur. Bu nedenle tarih devirlerinin başlangıcı bölgelere göre farklılık gösterir. Örneğin; Mezopotamya'da M.Ö. IV. bin yılda, Mısır'da M.Ö. III. bin yılda, Anadolu'da M.Ö. II. bin yılda tarih devirleri başlamıştır.
Yazının bulunmasından önceki dönemlere Tarih Öncesi Devirler, yazının bulunmasından günümüze kadar geçen dönemlere Tarih Devirleri denilir.
TARİH ÖNCESİ DEVİRLER
Prehistorik olarak da adlandırılan devirlerin birbirinden ayrılmasında yazı olmadığı için, insanların kullandığı araç ve gereçleri yaptıkları hammaddeler ölçü olarak alınır. İnsanlar sırasıyla taş, toprak ve madenden araç ve gereç yapımını öğrenmişlerdir.
Tarih öncesi devirler genel olarak Taş Devri, Taş- Bakır Devri ve Maden Devri olarak üç dönemde incelenir.
TAŞ DEVRİ
1. Yontma Taş Devri (Paleolitik):
M.Ö.600.000-10.000 yılları arasını kapsamakta olup, insanlık tarihinin en uzun dönemidir. Eski Taş Devri ya da Kaba Taş devri olarak da adlandırılır. Bu devrin özellikleri şunlardır:
-Yeryüzü buzullarla kaplıdır.
- İnsanlar tamamen doğaya bağlıdır, üretici değildir.
- Doğadaki taşlar ilkel şekilde yontularak ya da kemikler
kullanılarak silahlar yapılmıştır.
- Yaşam, avcılık ve toplayıcılıkla sürdürülmüştür.
- Barınak olarak mağara ve ağaç kovukları kullanılmıştır.
- Giyimde hayvan postlarından ve büyük yapraklardan yararlanılmıştır.
- İnsanlar, yaşadıkları mağaralara, avladıkları hayvanların resim ve figürlerini yaparak ilk sanatsal eserleri yapmışlardır.
- Dönemin sonuna doğru ateş bulunmuştur.
- Ateşin bulunması, tarih öncesi devirlerin en önemli gelişmesidir.
2. Orta Taş Devri (Mezolitik):
M.Ö. 10.000- 8.000 yılları arasında yaşanan bu devrin özellikleri şunlardır:
- Buzullar erimeye başlamış ve günümüzdeki iklim şartları ortaya çıkmıştır.
- Avcılık ve toplayıcılıktan üretime geçiş başlamıştır.
- Yontma Taş Devri ile Cilalı Taş Devri arasında geçiş
dönemidir.
3. Yeni Taş Devri (Neolitik):
Cilalı Taş Devri olarak da adlandırılan bu dönem MÖ. 8.000-5.500 yılları arasını kapsar.
- Taştan daha sert, kesici ve dayanıklı aletler yapılmıştır.
- Topraktan çanak- çömlek yapılmaya başlandı, seramik
sanatı oluştu.
- Bitki liflerinden giysiler yapıldı, dokumacılık başladı.
- Hayvanlar evcilleştirildi.
- Tarım ve hayvancılığın başlamasıyla yerleşik hayata
geçildi.
- İlkel barınaklar yapıldı ve köyler oluştu.
- Bir arada yaşamaya başlayan insanlar arasında
işbölümü oluştu.
- Ticaret başladı
- Dolmen ve menhirler ( ilkel anıtlar ) dikildi.
İnsanların sosyal ve ekonomik gelişmeleri hızlandıkça, yaşanan devirlerin kısa sürdüğü görülmektedir. İlk dönemlerden itibaren insanların yaşamlarının değişmesi, toplumları ve kültürleri birbirine yaklaştırmış ve etkileşimi hızlandırmıştır.
TAŞ- BAKIR DEVRİ
Kalkolitik Devir ya da Bakır Devri olarak da adlandırılan bu dönem MÖ 5500 - 2500 yılları arasını kapsar. Bu devirlerde bakır tek başına kullanılmamış taş - bakır karışımından araç- gereç yapılmıştır.
- Dini inançlarda gelişmeler olmuştur.
- İnsanlar " Büyük Ana"ya tapmaya başlamıştır.
MADEN DEVRİ
M. Ö. 2500 yıllarında yaşanmaya başlayan bu devir; Bakır, Tunç ve Demir Devri olarak gruplandırılır. Anadolu'da Tarih devirlerine Tunç Devri'nde geçilmiştir. Daha önce yazının bulunduğu Mezopotamya bölgesinde yaşayan Asurlular, bu dönemde yazıyı Anadolu'ya getirmişlerdir. Bu nedenle Tunç Devri, Anadolu'da tarih öncesi devirlerden tarih devirlerine geçiş dönemidir.
- Üretim , silah teknolojisi ve ticaret gelişmiştir.
- Kalay ile bakırın karışımından tunç elde edilmiş, daha
sert ve dayanıklı eşyalar yapılmıştır.
- İlk şehir devletleri (siteler) kurulmaya başlanmıştır.
Tarih Öncesi Devirlerin Genel Özellikleri
1. Yazının olmadığı dönemlerdir.
2. Devirleri birbirinden ayırmada, araç- gereç yapımındaki maddeler ölçü alınmıştır.
3. Bu devirler, farklı bölgelerde farklı zamanlarda yaşanmıştır.
4. İnsanlığın gelişim sürecinde kullandıkları malzemeler sırasıyla taş, toprak ve maden (bakır-tunç- demir) olmuştur.
5. Bir bölgede Yontma Taş Devri'nden sonra Cilalı Taş, Taş- Bakır ya da Maden Devri'ne geçiş olmuştur. Ancak bir üst devirden sonra alt devir yaşanmamıştır.
6. Toplumların yaşadıkları devirlerin değişiminde;
- Bölgeye gelen göçler
- Bölgenin yeraltı zenginlikleri
- Bölgedeki insanların ihtiyaçları
- Diğer toplumlarla ilişkiler etkili olmuştur.
7. Bir kazı merkezinde, eğer tüm devirler yaşanmışsa, en alt tabakadan üste doğru sırasıyla; Yontma Taş, Cilalı Taş , Taş- Bakır, Bakır, Tunç ve Demir devirlerine ait buluntulara rastlanır.
8. Bölgede yazının kullanılmaya başlamasıyla Tarih öncesi devirler sona erer.
9. Tarih öncesine ait merkezlerde yazı ve yazıya ait hiç bir gelişme bulunamaz( Alfabe, Takvim , Para, Kitabe vb)
10. Paleografya, Filoloji, Diplomatik, Nümizmatik, Epigrafya, Mühür Bilimi, Heraldik gibi konusu yazıyla ilgili bilimlerden bu devirlerin aydınlatılmasında yararlanılmaz.
TARİH DEVİRLERİ
Sümerler'in M. Ö. IV. bin yılda çivi yazısını bulup kullanmasıyla Tarih Devirleri başlamıştır. Tarih çağları da denilen bu dönem, yazılı dönemler olup, insan topluluklarıyla ilgili daha kesin bilgiler içeren belgelerden yararlanma imkanı verir. Bu nedenle Tarih çağlarını birbirinden ayırırken, önemli olayların ölçü alınması benimsenmiştir.
Tarihin çağlara ya da dönemlere ayrılması, olayların incelenmesini ve tarih öğretimini kolaylaştırmaya yöneliktir.
Tarih çağlarını başlatan ve sona erdiren olaylar, geniş boyutlu ve evrensel nitelikli olaylardır. Ancak her toplumda tarih çağlarını başlatan ve bitiren gelişmeler farklı olabilir.
Tarih çağları; İlkçağ, Ortaçağ, Yeniçağ ve Yakınçağ olarak dört döneme ayrılır.
İLKÇAĞ (M.Ö. IV. bin- M.S. 375)
M.Ö IV. bin yılda Mezopotamya'da Sümerler 'in yazıyı bulmasıyla başlamış, M.S. 375 yılında Avrupa'da yaşanan Kavimler Göçü ile sona ermiştir. Ancak bazı tarihçiler, İlkçağ 'ın M.S. 476'da Batı Roma'nın yıkılmasıyla sona erdiğini kabul ederler. İlkçağ 'da;
- Şehir devletleri (site,polis ) ve imparatorluklar siyasi yapıyı oluşturmuş, krallık ve mutlak monarşiler yönetim şekli olmuştur. Eski Yunanistan'da bazı demokratik uygulamalar da başlamıştır.
- Halk sınıflara ayrılmış, sosyal sınıf farklılıkları toplum yapısını önemli ölçüde etkilemiş, kölelik belirleyici etken olmuştur.
- Genellikle çok tanrılı ya da putperest dinler etkili olmuş; ancak tek tanrılı dinlerden Musevilik ve Hristiyanlık da bu çağda doğmuştur.
- Ekonomide değiş- tokuş usulü değişmiş, değişim aracı
olarak para kullanılmaya başlanmıştır.
- Sümerler 'in çivi, Mısırlılar 'ın da hiyeroglif (Resim) yazısının yanında Fenikeliler ilk alfabeyi oluşturmuşlardır.
- Hukuk kuralları yazıya geçirilmiş, yazılı kanunlar ve
anayasalar düzenlenmiştir.
- Modern bilimlerin temeli atılmış, özellikle Anadolu bilim
merkezi olmuştur.
- İyonlar ve Fenikeliler gibi topluluklar uzak bölgelerde
kolonicilik yapmışlardır.
ORTAÇAĞ (M.S. 375- 1453)
Avrupa'da yaşanan Kavimler Göçü ile başlayan Ortaçağ, 1453'te İstanbul'un fethi ve Doğu Roma (Bizans)'ın yıkılması ile sona ermiştir. Ortaçağda;
- Kavimler Göçü, Avrupa'nın siyasi, sosyal, dini, bilimsel ve ekonomik yapısında çok önemli değişikliklere yol açmıştır.
- Merkezi krallıklar zayıflamış, feodalite (derebeylik) rejimi doğmuştur.
- Köleliğe bağlı toplumsal yapı değişmiştir.
- Avrupa 'nın bugünkü etnik yapısı oluşmaya başlamıştır.
- Kilise ve papalık etkinliğini arttırmış, egemen din Hrıstiyanlık olmuştur.
- Bilim ve sanatta skolastik düşünce etkili olmuştur.
- Ekonomide toprağa bağlı yapı ön plana çıkmıştır.
- İlkçağ'ın en güçlü İmparatorluğu olan Roma, önce ikiye ayrılmış; Batı Roma yıkılırken Doğu Roma(Bizans) 1453'e kadar varlığını sürdürmüştür.
- Doğuda İslamiyet doğmuş ve Avrupa karanlık çağı yaşarken, İslam dünyası en parlak dönemini yaşamıştır.
- Batı Hristiyan dünyasının İslam dünyası üzerine düzenlediği Haçlı Seferleri sonucunda, doğudan etkilenen Avrupa'da bilimsel ve kültürel aydınlanma başlamıştır.
- İngiltere'de demokratik hareketler sonucunda Büyük Şart (Magna Carta) imzalanmış, Meşrutiyete geçişe ortam hazırlanmıştır.
- İngiltere ile Fransa arasında yaşanan Yüzyıl Savaşları, Osmanlı Devleti'nin batıda ilerlemesinde ve İstanbul'u olmasında kolaylaştırıcı etken olmuştur.
- Bizans, Selçuklu, Emevi, Abbasi , Sasani ve Osmanlı devletleri, bu çağda etkili olan devletlerdir. Özellikle Bizans, tüm Ortaçağ boyunca varlığını sürdüren tek devlettir.
YENİ ÇAĞ (1453- 1789)
İstanbul'un Fethi ya da Doğu Roma ( Bizans)'nın yıkılması ile başlamış, 1789- Fransız ihtilali ile sona ermiştir. Yeniçağ 'da,
- Ortaçağ 'ın siyasi, sosyal, bilimsel ve ekonomik anlayışları değişmiş, aydınlanma başlamıştır.
- Derebeylik (feodalite) rejimi zayıflamış, mutlak krallıklar güçlenmeye başlamıştır.
- Coğrafi keşifler sonucunda Avrupa zenginleşmiş, Hristiyanlık yayılmış, sömürgecilik başlamıştır.
-Rönesans hareketleriyle Avrupa kendini yenilemiş, eski kültürüyle barışmış, bilim-sanat ve düşüncede özgürlük başlamıştır.
- Reform hareketleriyle Hristiyanlık yeniden yorumlanmış, kilise ve din adamlarının etkisi azalmış, yeni mezhepler doğmuş, laiklik kavramı oluşmaya başlamıştır.
- Önce Portekiz ve İspanya ile başlayan sömürgecilik, çağın ortalarına doğru İngiltere ve Fransa'nın etkinliğiyle geniş boyutlara ulaşmıştır.
- A.B.D kurulmuş, İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi
yayınlanmış, cumhuriyet yönetimine geçilmiştir.
- Avrupa'daki bu hızlı değişim ve gelişime uzak kalan
Osmanlı Devleti, her alanda zayıflamaya başlamıştır.
YAKINÇAĞ (1789-...)
1789' da yaşanan Fransız İhtilali ile başlamıştır. Yakınçağ 'da:
- İhtilalin doğurduğu milliyetçilik ve bağımsızlık düşüncesi, birçok imparatorluğun yıkılmasına ve ulusal devletlerin kurulmasına, bağımsızlık savaşlarına ve milliyetçi ayaklanmalara yol açmıştır.
- İhtilalle birlikte; İnsan hakları, demokrasi, laiklik ve cumhuriyet kavramları mevcut rejimlerin çoğunun değişmesinde etkili olumuştur. Meşrutiyet ve Cumhuriyet rejimleri yaygınlaşmıştır.
- Sanayi Devrimi, sömürgecilikteki rekabeti hızlandırmış ve bu rekabet büyük savaşlara neden olmuştur. ( I. ve II. Dünya Savaşı.)
- Günümüzdeki Kapitalizm, Sosyalizm, Komünizm, Liberalizm gibi kavramlar doğmuştur.
- Teknoloji gelişmiş, insanoğlu uzay araştırmaları sonucunda aya gitmeyi başarmıştır.
TAKVİM BİLGİSİ
TAKVİMLERİN OLUŞUMU
Takvim, zaman ölçü birimidir. Zaman ölçü birimleri olarak astronomik olaylar (yıl- ay - gün) temel alınmıştır Toplumlar; ekonomik, coğrafi ve kültürel değerlerinden ve ihtiyaçlarından esinlenerek ve bu ölçü birimlerini kullanarak farklı takvimler oluşturmuşlardır.
Takvimler, toplumlara göre fazla ve çeşitli olsa da temel olarak iki gurupta incelenir:
1. Güneş yılını esas alan takvimler: Dünyanın güneş etrafındaki bir tam dönüş süresini ( 365 gün, 6 saat) bir yıl olarak kabul eden takvimlerdir. İlk defa Mısır'da kullanılmıştır. Günümüzde kullanılan miladi takvimin temelidir.
2. Ay yılını esas alan takvimler: Ayın dünya etrafındaki dönüşüne göre 354 günü bir yıl olarak kabul eden takvimlerdir. İlk defa Mezopotamya'da Sümerler tarafından kullanılmıştır. Günümüzde kullanılan Hicri takvimin temelidir.
Farklı takvim türleri, genellikle takvim başlangıçlarının farklılığından kaynaklanmıştır. Toplumlar, kendileri için önemli gördükleri dini, siyasi, sosyal ya da ekonomik olayları takvim başlangıcı olarak benimsemişlerdir.
TÜRKLERİN KULLANDIKLARI TAKVİMLER
Oniki Hayvanlı Türk Takvimi : Güneş yılını esas alır. Her yıla bir hayvan adı verilmiş, 12 yıl bir dönem kabul edilmiş, aylar; birinci ay, ikinci ay... olarak adlandırılmıştır. On iki Hayvanlı Takvim 'in Türkler 'e özgü olması, Türkler 'in çok eski dönemlerden itibaren astronomi bilimi ile yakından ilgilendiklerini gösterir. İslam' dan önceki Türk toplulukları tarafından kullanılmıştır.
Hicri Takvim: Ay yılını esas alır. Başlangıç olarak Hz. Muhammed'in Mekke'den Medine'ye göçü (622) kabul edilmiştir. Hz. Ömer zamanında düzenlenerek uygulanmaya konulmuştur. Hicri- Kameri olarak da adlandırılan bu takvim, Türkler 'in İslamiyet'i benimsemesinden sonra, bir çok İslam ülkesinde kullanıldığı gibi Müslüman Türkler tarafında da benimsenmiştir. Türkiye Cumhuriyeti'nin batılılaşma ve çağdaşlaşma yolunda yaptığı inkılaplar sonucunda 25 Aralık 1925'te yürürlükten kaldırılmıştır. Günümüzde sadece dini günlerin belirlenmesinde kullanılmaktadır.
Celali Takvimi:
Güneş yılını esas almıştır. Büyük Selçuklu Sultanı Melikşah döneminde hazırlanmış ve uygulanmaya başlanmıştır. Hicri takvimin kullanımına devam edilmiş, Celali takvim yalnızca ekonomik işlerin düzenlenmesinde kullanılmıştır. Başlangıç tarihi olarak 1079 yılı alınmıştır. Büyük Selçuklular 'ın dışında Hindistan'da kurulan Babür İmparatorluğu tarafından da kullanılmıştır.
Rumi Takvim:
Güneş yılını esas almıştır . Başlangıç olarak hicri takvimde olduğu gibi Hz. Muhammed 'in Mekke'den Medine'ye göçü (622) kabul edilmiştir. Hicri- Şemsi olarak ta adlandırılan bu takvim Osmanlı Devleti'nin batı ile ekonomik ilişkilerini düzenlemeye yönelik olarak 1739'da kullanılmaya başlanmıştır. Mart ayı başlangıç kabul edilmiş, 1926' da resmi işlerden, 1982'de de ekonomik işlerden kaldırılmıştır.
Miladi Takvim:
Güneş yılını esas almıştır. İlk şekli Mısırlılar tarafından oluşturulmuş, Roma İmparatorlarından jul Sezar zamanında MÖ. 46'da geliştirilmiş, 1545'de Papa XIII. Gregoryen tarafından bugünkü şekle getirilmiştir. 1916'da Takvim-i Garbi, 1917'de Gregoryen Takvimi adıyla bazı alanlarda kullanılmış, 1 Ocak 1926 'dan itibaren Türkiye'de tamamen yürürlüğe girmiştir. Böylece Türkiye, ekonomik, sosyal, kültürel ve siyasal alanlarda Avrupa devletleri ile ilişkilerini geliştirmeye ve çağdaşlaşmaya yönelik önemli bir adım atmıştır. Günümüzde dünya devletlerinin bir çoğu bu takvimi benimsemiştir.
YÜZYIL KAVRAMI
Miladi takvime göre Hz. İsa'nın doğumu 0 kabul edilmiş ve önceki tarihler M.Ö (Milattan Önce), sanraki tarihler M.S. (Milattan Sonra) olarak adlandırılmıştır. Milattan sonraki tarihler günümüze doğru artarak gelirken, milattan önceki tarihler günümüzden artarak uzaklaşır. Uzun zaman aralıklarını daha iyi incelemek için binyıl, yüzyıl, yarı yüzyıl ve çeyrek yüzyıl gibi bölümlemeler yapılmıştır.
100 75 50 25 0 25 50 75 100
M.S. 1453 yılı
M. S XV. yüzyılın ikinci yarısı ya da üçüncü çeyreğidir.
M.S.
1400 1425 1450 1475 1499
M.Ö 1453 yılı
M.Ö. XV. yüzyılın birinci yarısı ya da ikinci çeyreğidir.
M.Ö.
1499 1475 1450 1425 1400
Zamanın Belirginliği
İncelenen olayların tarihi binyıl , yüzyıl ya da yıl olarak saptanır. Eğer yıl verilmemişse, o olayın tarihi belirgin değildir. Yılı belli olmayan olayın ayı, günü hatta saati bile verilse o olayın zamanı belirgin olmaz. Tarihlerde aranılacak sıra; yıl (sırasıyla yıl, yüzyıl, binyıl), ay, gün ve varsa saattir.
1. Cumhuriyet 1923'te ilen edildi.
2. Kırım Savaşı XIX. yüzyılda yapıldı.
3. İlk yazı MÖ. IV. Bin yılda bulundu.
4. Atatürk Samsun'a Mayıs 1919'da çıktı.
5. Saltanat 1 Kasım 1922'de kaldırıldı.
6. Son Osmanlı Meclisi 12 Ocak 'ta açıldı.
Yukarıda verilen örneklerden 6'nın zamanı yıl verilmediği için belirgin değildir. Diğerlerinin belirginlik sırası ise;
5, 4, 1, 2, 3 tür.
İLKÇAĞ UYGARLIKLARI
İnsanların Tarih öncesi devirlerden tarih devirlerine geçmeleri yazının bulunmasıyla oluşmuştur. Yazıyı bularak tarih devirlerine geçen ilk uygarlık Sümerler olmuştur.
MEZOPATAMYA UYGARLIKLARI
Yunanca 'da " iki nehir arası" anlamına gelen Mezopotamya, İlkçağ 'da, Güneydoğu Anadolu'dan Basra Körfezi'ne kadar, Fırat ve Dicle nehirleri arasında kalan bölgeye verilen isimdir.
Nehirlerin akış yönüne göre bölgenin kuzeyine "Yukarı", güneyine "Aşağı" adı verilmiştir. Aşağı ve yukarı Mezopotamya'yı birbirinden ayıran sınır, Fırat ve Dicle nehirlerinin birbirlerine en yakın oldukları noktadır.
Yukarı Mezopotamya, Toroslar'la Bağdat arasındaki bölgedir ve Asur Ülkesi olarak bilinir; Asurlular yaşamıştır.
Aşağı Mezopotamya ise, Bağdat'tan Basra Körfezi'ne kadar olan bölgedir ve Akad ülkesi olarak bilinir; Sümerler, Akad, Babil ve Elamlılar yaşamışlardır.
Önceleri bataklık olan bu bölgede, bataklıkların kurutulması ve nehirlerden yararlanılması nedeniyle verimli topraklar elde edilmiştir. Bu nedenle çok fazla istilaya uğramış ve çeşitli uygarlıklara ev sahipliği yapmıştır. Mezopotamya uygarlığının kurucuları ve öncüleri Sümerler'dir
SÜMERLER (MÖ. IV. bin- 1950)
Asya kökenli bir kavim olup, M.Ö. IV. bin yılda Aşağı Mezopotamya'ya yerleşmişlerdir. Mezopotamya'nın siyasi tarihi Sümerler'le başlar. Elamlılar tarfından yıkılmşıtır.
Şehir devletleri halinde yaşamışlar, merkezi krallık olamamışlardır. Site adı verilen şehir devletlerinden bazıları; Ur, Uruk, Kiş, Lagaş ve Eridu'dur.
Şehirler, tapınakların çevresine kurulan evlerden oluşur, dışı surlarla çevrilirdi. Patesi adı verilen krallar;
- Tanrı adına tüm ülkeyi yönetir,
- Adaleti sağlar,
- Orduya komutanlık yapar,
- Ayinleri idare ederdi.
Bu nedenle kral; devlet başkanı, başyargıç, başkomutan ve başrahipti. Bu durum, kralın her türlü yetkiyi kendinde topladığının göstergesidir.
Çok tanrılı (politeist) inanca sahip olan Sümerler'de, her şehrin kendine ait bir tanrısı vardır. Tanrıları için ziggurat adı verilen çok katlı tapınaklar yapmışlardır. Ahiret inancı zayıf olan Sümer dini, dünya ile sınırlı kalmıştır.
Sosyal sınıflar Hürler, Korunanlar ve Köleler olarak üç guruptan oluşurdu.
Tarihte ilk hukuk düşüncesini geliştiren Sümerler'dir. İlk yazılı kanunlar Lagaş Kralı Urgakina tarafından çıkarılmıştır. (MÖ. 2375) Bu kanunlarda kralın, baskı ve zulme son vererek özgürlüğü getirdiğinden söz edilmektedir. Sümerler bu özellikleriyle hukuk devletinin kurulmasına öncülük etmiş; Ön Asya, Anadolu ve Yunanistan uygarlıklarını etkilemiştir. Kanunları katı cezaları değil, fidye veya bedel usulünü benimsemiştir.
Sümer ekonomisinin temeli tarıma dayalıydı. Toprak, tanrıların malı sayılır, Rahiplerin gözetiminde işlenir ve elde edilen ürünün çoğu tapınaklara bırakılırdı.
Sümerli tüccarların çevre bölgelere ticaret yapmak için gittikleri bilinmektedir Takas usulünü kullanmışlardır. Ölçü birimlerini; (ağırlık ve uzunluk) sistemleştirmeleri, ticarette de oldukça geliştiklerinin göstergesidir.
Sümerler'in burçları bulmaları, bir ayı 30 gün, bir yılı da 360 gün olarak hesaplamaları, gece ve gündüzü 12 saate, bir yılı da 12 aya bölmeleri, ay ve güneş tutulmasını tespit etmeleri astronomide önemli gelişme gösterdiklerinin belirtisidir. Bunun sonucu olarak da Ay yılı takvimini ilk kullanan topluluk olmuşlardır. Sümer takvimi bugünkü Hicri takvimin temelidir.
Çarpma-bölme cetvellerini hazırladılar, yüzey ve hacim ölçme sistemini buldular, ikinci ve üçüncü derecede denklemleri çözdüler ve dairenin 360 derece olduğunu saptadılar. Böylece matematik ve geometrinin temelini Sümerliler atmış oldu.
Bataklıkların kurutulmasıyla oluşan topraklarda yaşadıkları için eserlerini taş yerine kerForum Kurallarını Okuyalım !!! ya da tuğladan yaptılar. Bu nedenle yapılar, taş binalara göre daha az dayanıklı olduğu için genellikle günümüze kadar ulaşan mimari yapı kalmamıştır.
Yazıyı ilk kullanan ve böylece tarih devirlerine ilk giren topluluk Sümerler'dir. Tapınaklara getirilen ürünleri kaydetmek için ilk defa rahipler tarafından kullanılan çivi yazısı Anadolu'da kullanılmıştır.
Sümer dili Asya kökenlidir. Yazı nedeniyle edebiyatları da gelişmiştir. Gılgamış Destanı, Tufan Hikayesi ve Yaratılış Manzumesi günümüze kadar ulaşmıştır. Gılgamış Destanı, Hitit ve Yunan diline de çevrilmiştir.
AKADLAR:
M.Ö IV. bin yılda Arap yarımadasından gelerek Mezopotamya'ya egemen oldular. Bilinen ilk imparatorluğu kurdular. Kurucuları, ilk komutanları ve ilk kralları Sargon'dur. Bilinen ilk düzenli ordu olan Akad ordusudur.
BABİLLER
(MÖ. 1830 - 539). Amurrular tarafından, Babil merkez olarak kuruldu.
I. Babil Devleti'nin en ünlü kralı Hammurabi olup Hititler tarafından; II. Babil Devleti'nin de en ünlü kralı Nebukadnezar olup Persler tarfından yıkılmıştır.
Babil Devleti, mutlak monarşi (kralın kesin egemenliğine dayalı) olarak yönetilmiş, krallarına Tanrı-Kral unvanı verilmiştır. Mezopotamya'da çıkarılan en gelişmiş kanunlar Hammurabi Kanunlarıdır. Sümer kanunları temel alınmış; Kral, kişi ve toplum hukuku birbirinden ayrılmıştır. Kısas esası ölçü, alındığı için cezalar Sümerler'e göre daha serttir. Hammurabi Kanunları, tarihte bilinen ilk yazılı anayasa olarak kabul edilir. En ünlü eserleri Asma Bahçeler ve Babil Kulesi'dir.
ASURLULAR
(MÖ. 1900-612). Başkentleri Ninova'dır. Özellikle, Yukarı Mezopotamya'da yaşadıkları ve bölgeleri dağlık olduğu için Anadolu ile ilgilenmişler ve buralara ticaret kolonileri kurmuşlardır. Ticari ilişkiler sonucunda Anadolu'ya yazıyı getirerek tarih çağlarını başlattılar. Başkent Ninova 'da bilinen İlk kütüphaneyi kurmuşlardır.
ELAMLAR
Aşağı Mezopotamya'da kurulmuş, fakat etkili bir uygarlık oluşturamamışlardır. Sümer egemenliğine son vermişlerdir.
MISIR UYGARLIĞI
Çöllerle kaplı bölgeden geçen Nil nehrine bağlı olarak oluşan Mısır uygarlığı, diğer uygarlıklardan çok fazla etkilenmediği için özgün sayılır. Nil nehrinin akış yönüne göre güney bölümü Yukarı Mısır, kuzey (Akdeniz'e yakın) bölümü de Aşağı Mısır olarak adlandırılmıştır. Mısır'da Nil'in etkisi o kadar fazladır ki burada oluşan uygarlığa Nil Uygarlığı adı da verilmiştir. Mısır, Nil'in armağanıdır. Önceleri Nom adı verilen şehir devletleriyle yönetilen Mısır'da, Firavunlar dönemiyle birlikte krallık başlamıştır. Sülaleler tarafından yönetilmiş; Kuzey Suriye'ye egemen olmak amacıyla Hititler'le Kadeş Savaşı'nı yapmışlardır. Savaş sonunda İmzalanan Kadeş Antlaşması (MÖ.1280), tarihte bilinen ilk yazılı anlaşmadır. Persler tarafından yıkılmıştır.(MÖ. 525).
Firavunlar insan üstü kabul edilir, emirleri tanrı buyruğu gibi algılanırdı. Bu durum , Firavunların dini ve siyasi güçleri kendinde topladığını göstermektedir.
Her şehrin ayrı bir tanrısı vardı. Genellikle tabiat güçlerine (gök, toprak , su ) tapmışlar, özellikle güneşi en büyük tanrı kabul etmişlerdir. (Amon-Ra). IV. Amenofis döneminde tek tanrılı bir din girişimi başarılı olamamıştır.
Mısırlılar, ölümden sonra hayatın devam ettiğine (ahirete) inandıkları için;
- Ölülerini mumyalar,
- En kıymetli eşyalarını mezarlara koyarlar,
- Mezarlarını ev- saray şeklinde yaparlardı.
Firavunlar için piramitler (kral mezarları), halk için de labirentler yapmışlardır.
Halk; Bürokratlar (devlet işlerini yürütenler)
Rahipler (din adamları)
Köylüler ( Karşılıksız çalışanlar) olarak üç guruba ayrılırdı.
Ekonominin temeli tarıma dayalıydı. Toprak kral adına işlenirdi.
Mısırlılar, kendilerine özgü bir resim yazısı buldular. Hiyeroglif adı verilen bu yazı, Fenike alfabesine öncülük etmiştir. Yazı malzemesi olarak da papirüsten yaptıkları bir tür kağıdı kullanmışlardır. Mısır kültürü, Hiyeroglif yazısının bilim adamları tarafından 1882'de okunmasıyla aydınlanmıştır.
Mısır 'da oluşturulan edebiyat ürünlerinin çoğu dini içeriklidir. Bu durum Mısırlılar 'ın hayatında ve Mısır uygarlığında dinin etkisinin çok fazla olduğunu göstermektedir.
Mısır'da bilim ve sanat:
- Nil nehrine,Tarıma,İnanç sistemlerine bağlı olarak gelişme göstermiştir.
- Nil 'in taşma zamanlarının hesaplanması Astronomi,
- Taşkınlar sonucunda bozulan tarla sınırlarının yeniden belirlenmesi Geometri ve Haritacılık,
- Tarım ürünlerinden alınacak vergilerin saptanması Matematik
- Ölülerin mumyalanması Eczacılık ve Tıp, bilimlerinin çok fazla gelişmesine yol açmıştır.
Mısırlılar, Pi sayısını (3,14) bugünkü değere yakın olarak hesaplayabilmişler; yılın 365 , ayın 30 günden oluştuğunu belirlemişler, bir yılı 12 aya bölmüşlerdir. Güneş yılı takviminin bu ilk örneği, günümüzdeki miladi takvimin de temeli olmuştur.
Mısır sanatı dini ağırlıktadır. Mimari, heykel , kabartma ve oymacılık gelişmiştir.
- Piramitler: Kral mezarları olarak yapılmış muhteşem eserlerdir. En ünlü piramitler Keops, Kefren ve Mikerinos'tur. Aynı zamanda Keops, dünyanın en yüksek taş anıtıdır (150m).
- Tapınaklar: Tanrı evi olarak yapılmıştır. En ünlüleri Luksor ve Karnak tapınaklarıdır.
- Sfenksler: Heykel türü eserlerdir.
Mısır, çevresi çöllerle kaplı olduğu için fazla istilaya uğramamış, diğer uygarlıklardan fazla etkilenmemiştir. Bu nedenle özgündür ve sadece Mısırlılar'a aittir.
FENİKE UYGARLIĞI
(M.Ö. 2800-M.Ö III. yy). Doğu Akdeniz kıyılarında, bugünkü Suriye ve Lübnan'da yaşadılar. Yaşadıkları bölge dağlık ve tarıma elverişli toprakları az olduğu için Akdeniz ve Karadeniz'de koloniler kurdular. İlkçağ 'da denizcilikte en ileri giden devlet oldular.
Siteler halinde yaşamışlar, merkezi devlet kuramamışlardır.
Fenike sanatı, Önasya ülkelerinin bir taklididir. Şehirler gelişmiştir. Fenikeliler, Önasya uygarlıklarının Akdeniz'e taşınmasında rol oynamıştır.
Fenikeliler, 22 harfli bir alfabe kullanmışlardır. İlk harf alfabesi olarak Yunanlılar ve Romalılar tarafından geliştirilen Fenike alfabesi, bu günkü Latin alfabesinin temelidir.
Fenikeliler cam yapımını ve kırmızı boya üretimimi gerçekleştirmiştir.
İBRANİ UYGARLIĞI
M.Ö II. bin yılda bugünkü Filistin'e yerleştiler. Hz. Davut tarafından kurulan İbrani Devleti, daha sonra İsrail ve Yahudi olmak üzeri ikiye ayrıldı. İsrail'e Asurlular, Yahudi devletine de Babiller son verdiler.
Hz. Musa'nın adından dolayı Musevi olarak adlandırılan İbraniler, MS.70'de Romalılar tarafından bölgeden çıkarılıp dünyanın çeşitli bölgelerinde yaşamaya başladılar.
Krallıkla yönetilen İbraniler, tek tanrı inancını benimseyen ilk kavimdir. İbranilerin inancına göre Tanrı Yehova, Tevrat adlı kutsal kitabi Hz. Musa'ya göndermiştir. Tevrat'ın içeriğini On Emir oluşturmaktadır.
Musevilik, ırk dini olarak benimsendiği için, daha sonra ortaya çıkan Hristiyanlık ve İslamiyet kadar fazla yayılmamıştır. Ünlü eserleri Mescid-i Aksa (Süleyman mabedi) dir. Kudüs ise, her üç dine ait ibadet yerlerinin bulunması nedeniyle, bu dinlerin mensupları tarafından kutsal kabul edilmektedir.
ÇİN UYGARLIĞI
Çin'de kurulan devletlerin tarihi M.Ö. 2400 yıllarına kadar uzansa da, ilk yazılı belgeler M.Ö. 1500 yıllarına rastlar. Sülaleler tarafından yönetilir ve yönetme işlevi kutsal sayılırdı.
İpek yolunun başlangıcına sahip olan Çinliler, özellikle Türklerle savaşmış, Hun saldırılarından ve istilasından korunmak için Çin Seddi 'ni yapmışlardır. (MÖ.214).
Pusula, barut, matbaa, porselen yapımı, ipekçilik ve kağıt Çinliler tarafından bulunmuştur.
Kendilerine özgü yazıları olup, hazırladıkları yıllıklarda Türk tarihine ilişkin önemli bilgileri kaydettiler. İlk Türkler ve Hunlar hakkında Çin kaynakları önemli bilgiler içermektedir.
Geçim kaynakları tarım ve İpek Yolu ticaretidir. Ticareti geliştirme ve batıya açılma politikası, Türklerle Çinlileri bir çok defa karşı karşıya getirmiştir. 751- Talas Savaşı, Çinlilerin batıya doğru ilerleyişini engellemiş ve içe dönük politikalar uygulamalarına neden olmuştur.
Büyük filozofların (Konfüçyüs, Lao çe gibi) görüşleri din olarak benimsenmiştir. Hint dini olan Budizm de Çin'de yayılmıştır.
Askerlik ve devlet yönetimi olarak Türklerden etkilenmişlerdir.
HİNT UYGARLIĞI
İklimi, zenginliği ve Kast sisteminin katı kuralları nedeniyle Hintliler millet olma bilincine erişememiş ve kültür birliği sağlayamamışlardır.
Ariler tarafından oluşturulan Kast sistemi, halkı sınıflara ayırmış ve bir sınıftan diğerine geçişi yasaklamıştır. Bu nedenle toplumun en üstünde bulunan Brahmanların (din adamlarının) dini Brahmanizim (Veda dini), öncelikle Çin'de taraftar bulmuştur.
Farklı ırk, din ve kültürlerin istilası nedeniyle, Hint sanatı çok zenginleşmiş ve gelişmiştir.
Bugün kullanılan rakam sistemi(sıfırlı sayı sistemi) Hintliler tarafından bulunmuştur
ANADOLU UYGARLIKLARI
Helenistik devirlerden bu yana Anatolia (güneşin doğduğu yer) adını taşıyan Anadolu'ya Küçük Asya da denilmektedir. çak fazla göçe ve istilaya uğrayan Anadolu'da; Hititler, Frigler, Lidyalılar, İyonlar, Urartular, Persler, Makedonyalılar, Romalılar, Bizanslılar ve son olarak da Türkler çeşitli uygarlıklar kurumuşlardır.
Anadolu;
- İklimi,
- Jeopolitik konumu,
- Tarım, hayvancılık ve ticarete uygunluğu,
- Zengin madenlere sahip olması,
- Ticaret ve göç yolları üzerinde bulunması,
- Akarsu ve denizlerin çokluğu
nedenlerine bağlı olarak, eski devirlerden bu yana toplumların ilgisini çekmiş ve yerleşim alanı olmuştur.
TARİH ÖNCESİ DEVİRLERDE ANADOLU
Anadolu'nun tarih öncesi devirleri Yontma Taş Devri'ne kadar uzanır. Bu dönemler; Taş Devri, Taş- Bakır (kalkotik) Devir ve Tunç Devri olmak üzere 3 bölüme ayrılır:
TAŞ DEVRİ
Paleolitik (Yontma Taş): Yaşanan en uzun dönemdir.
Antalya - Karain, Beldibi ve Belbaşı mağaraları; bu dönemde Anadolu'ya ait insan yaşamının ve devrin sonlarına doğru yerleşimin başladığının izlerini taşır.
Mezolitik (Yontma Taş): Paleolitik dönemlerden Neolitik döneme geçiş aşamasıdır.
Neolitik (Yeni Taş, Cilalı Taş): İnsanlar taştan yaptıkları aletleri daha kesici duruma getirmişler, tarımla birlikte yerleşik hayata geçmişler, köyler kurmuşlardır. Bu devre ait yaşam merkezleri, Anadolu'da geniş bölgelere yayılmıştır. Diyarbakır Çayönü, Gaziantep Sakçagözü ve Konya Çatalhöyük bu devre ait merkezlerdendir.
Çayönü, Anadolu'da ilk üretimle ilgili bulunmuş en eski yerleşim yeridir. Orak, bıçak ve tahıl öğütme taşlarının bulunması bu durumun göstergesidir.
Çatalhöyük ise, insanlık tarihinin ilk şehir yerleşmesi olarak kabul edilir.
BAKIR- TAŞ DEVRİ
Kalkolitik olarak da adlandırılan bu devir geçiş dönemidir. Taş devrinin sonuna doğru maden bulunmuş , ilk işlenen maden de bakır olmuştur. Anadolu'da dini inançların geliştiği ve insanların " Büyük Ana"ya taptıkları anlaşılmıştır.
Truva'da, Priamus'un hazineleri olarak adlandırılan altın ve gümüş süs eşyaları,
Alacahöyük'te ise; prens mezarları, elbise ve süs eşyaları, toprak ve maden kaplar, boğa ve geyik heykelleri ile güneş kursları bulunmuştur.
TUNÇ DEVRİ
Anadolu'nun tarih devirlerine geçtiği dönemdir. Üretim
artmış, ticaret gelişmiştir.
MÖ.2000 yıllarında Anadolu'da Malatya ile Konya arasındaki bölgede, Mezopotamyalı olan Asurlular, ticaret amacıyla pazar yeri kurdular. Asur Koloniler çağı olarak adlandırılan bu dönemde, Anadolu ile Asurlular arasında yoğun bir ticaret yapılmaktaydı.
Anadolu'ya yazı Asurlu tüccarlar aracılığıyla bu dönemde (MÖ.2000- 1800) gelmiş ve Anadolu'da Tarih çağları ya da yazılı dönem başlamıştır.
Kayseri- Kültepe (Kaniş)'de, Asurlu tüccarlara ait ve çivi yazısıyla yazılmış ticari ve hukuki tabletler ile Karum adı verilen pazar yerinin bulunması, yukarıdaki bilgilerin kaynağıdır.
ANADOLU'DA KURULAN UYGARLIKLAR
HİTİTLER (MÖ. II. bin - VII. yy.)
Kızılırmak kıvrımında, Kapadokya olarak bilinen bölgede yaşamışlardır. Başkentleri Hattuşaş(Boğazköy) olup, Anadolu uygarlıklarına öncülük ettiler. Kuzey Suriye'ye egemen olmak için Mısır'la Kadeş Savaşı'nı (MÖ.1296) yapmışlar ve 16 yıl süren savaşın sonunda tarihte bilinen ilk yazılı anlaşma olan Kadeş Antlaşması'nı MÖ. 1280'de imzaladılar. Asurlular'la gelişen ticari ilişkileri aracılığıyla Anadolu'da tarih devirlerini başlattılar. Pers istilasıyla yıkıldılar.
Devlet Yönetimi: Başta kral bulunur, krallık babadan oğula geçerdi. Kral; devlet başkanı, başkomutan, başyargıç ve başrahipti. Kral devlet yönetme yetkisini Pankuş ve Tavananna (Kraliçe) ile paylaşmıştır.
Eyaletlerin merkezden gönderilen valiler tarfından yönetilmesi, feodalleşmeye izin verilmediğinin ve merkezi otoritenin korunmak istendiğinin belirtisidir. Bunun yanında, alınan toprakların önceleri prenslere, sonra da küçük krallıklara verilmesi tımar sistemine benzemektedir.
Din ve inanış: Anadolu'da çok tanrılı (politeist) inançlar egemen olmuştur. Hititler, pek çok tanrıları olmasının yanında, bütün Anadolu ve Eski Önasya tanrılarına da tapmışlardır. Bunların başında Teşup (Fırtına tanrısı) ile onun eşi Hepat gelmektedir. Bu durum, Hititler'in kendilerine özgü bir dinlerinin olmadığı ve inançlarda diğer toplumların etkisinde kaldığını göstermektedir.
Temizliğe çok önem verilir, özellikle tapınaklar temiz tutulurdu.
Ahiret(ölümden sonra hayatın devam ettiği) inancı zayıftı.
Özellikle krallar tarafından, tanrılarına hesap vermek amacıyla yıllıklar (Anallar)'ın hazırlanması, tarafsız tarih yazıcılığının da başlangıcı olarak kabul edilir. çünkü yıllıklarda kralların başarıları kadar yenilgilerine, zaferleri kadar hatalarına da yer verilmiştir. Hititler'in yıllıkları kronik tarih yazıcılığına da güzel bir örnektir.
Sosyal Hayat: Toplum; Hürler (soylular, rahipler, askerler, memurlar, tüccarlar ve köylüler) ile köleler olarak iki gruptan oluşurdu.
Soylular; Kral ailesinden oluşan , geniş haklara sahip olan, yüksek memurlukları yürüten ve geniş toprakları olanlardı.
Rahiplik; onurlu bir meslek sayılmış, çoğu kez prenslerden seçilmiş, ancak halk fazla dindar olmadığı için etkinlik kazanamamıştır.
Hititler'de aile yapısı pederşahi olmasına ve başlık parası alınmasına rağmen evlenme işleminin sözleşmeyle yapılması, aile hukukunun önemli olduğunun belirtisidir.
Hukuk: Mezopotamya 'dan (Sümer'den) etkilenen Hitit hukuku, daha insancıl kurallar içermekteydi.
- Adalet kavramının güneşle sembolleştirilmesi, Mısır ve Mezopotamya'dan etkilendiğini göstermektedir.
- Mülkiyetin güvence altına alınması, pek çok suçun cezasının tazminat olarak ödenebilmesi ve idam cezasının fazla uygulanmaması, Hitit hukukunun daha insancıl olduğunun belirtisidir.
Ordu: Daimi ordusu olmayıp, tımar sistemiyle toplanan ve gerekirse ücretli olarak alınan askerlerden oluşur, savaş arabalarına çok fazla önem verilirdi.
Ekonomi: Tarım ve hayvancılığa dayanır, topraklar kral adına ekilirdi Suriye ve Mezopotamya (özellikle Asurlular) ile ticaret yapmışlar, ticaret yollarının korunmasına önem vermişlerdir.
Bilim- Kültür- Sanat: Asur çivi yazısının yanında, kendilerine özgü bir hiyeroğlif (resim) yazısını da kullanmışlardır. Yıllıklar tarih bilimindeki, Gılgamış Destanı'nın tercümesi de edebiyattaki güzel örneklerindendir.
Kabartma sanatı gelişmiş, kayalara yapılan tanrı kabartmalarının oluşumuyla Kaya Abideleri denilen yeni bir tarz ortaya çıkmıştır.
İvriz ve Yazılıkaya Kabartmaları Hitit ürünüdür.
FRİGYALILAR (MÖ.1200- 676)
Anadolu'nun batısında, Sakarya ırmağı civarında yaşamışlardır. Kurucuları Gordios, başkentleri Gordion'dur. En güçlü kralları Midas olup Kimmerler tarafından yıkılmışlardır.
Temel geçim kaynakları tarım olduğu için, tarımla ilgili sert cezalar uygulamışlardır. Hayvancılık ve kuyumculukta da gelişmişler, ancak en önemli ürün olarak Tapates adı verilen halı ve kilimleriyle ön plana çıkmışlardır.
Harf yazısını ( Fenike alfabesini ) kullanan Frigyalılar , hayvan öykülerini ilk oluşturanlar olarak kabul edilir.
LİDYALILAR (MÖ.1200-546)
Batı Anadolu'da Gediz ve Küçük Menderes nehirleri arasındaki bölgelerde yaşamışlardır. Kurucuları Giges, başkentleri Sardes'tir. Son kral Krezüs zamanında başkent Sardes; kültür, sanat ve ticaret merkezi olmuştur. Doğudan gelen Persler'in Adalar Denizi'ne (Eğe'ye) çıkmak istemeleri üzerine yıkılmışlardır. çok zengin olmalarına rağmen askerliğe gereği kadar ilgi göstermeyen Lidyalılar'ın bu durumu, çabuk yıkılmalarının nedenleri arasındadır.
Yunan uygarlığına yakın bölgelerde kurulmaları nedeniyle; Kibele, Artemis, Zeus ve Apollo gibi Yunan tanrılarına tapmışlardır.
Ekonomik girişimleriyle ön planda olan Lidyalılar'ın;
- Dünyanın en eski serbest pazarını kurdukları
- Modern anlamda ilk madeni parayı kullandıkları
- Denizaşırı ülkelerle ticaret yaptıkları
- Efes'ten Mezopotamya'ya kadar uzanan Kral Yolu'nu oluşturarak doğu- batı ticaretini geliştirdikleri bilinmektedir. Lidyalılar, Fenike alfabesini kullanmıştır.
İYONYALILAR (MÖ. XII. yy- VII. yy)
İzmir ile Büyük Menderes arasındaki kıyı bölgede, göçler sonucunda Yunanistan'dan gelen Akalar tarafından kurulmuş, şehir devletleri halinde yaşamışlardır.
Efes, Milet, Foça, Smyra(izmir) gibi İyon şehir devletleri; birer sanat ve ticaret merkezi olmuştur. Akdeniz ve Karadeniz'de koloniler kuran İyonlar, bugünkü birçok yerleşim yerinin kurulmasını sağlamışlardır. Önce Lidya, sonra da Pers egemenliğine girerek yıkılmışlardır.
İyonlar, krallık yönetiminden Oligarşik (asillerin yönetimi), daha sonra da demokratik yönetime geçmişler; şehir devletlerinden oluştukları için siyasi birlik kuramamışlar ve merkeziyetçi olamamışlardır.
İnançları, Anadolu ve Yunan dinlerinin karışımıdır. Tanrılarının heykellerini insan biçiminde yapan İyonlar'da ahiret inancı çok zayıftı.
Deniz ticaretine önem vermişler ve deniz ticaret kolonileri kurmuşlardır. Ancak , İlkçağdaki diğer kolonici devletlerden farklı olarak, kolonilerini yurt olarak görmüşler ve şehirler oluşturmuşlardır. Yaşadıkları bölge, birçok ticaret yolunun kesiştiği noktada olduğu için İyon şehirleri zenginleşmiş ve birer ticaret merkezi olmuştur.
İyonlar, Fenike alfabesini kullanmışlar ve geliştirmişlerdir.
Anadolu'da bilim ve sanat İyonlar'la zirveye ulaşmıştır.
- Önasya ticaret yollarının bitiş noktasında olmaları,
- Bilim, sanat ve kültüre önem vermeleri
- Diğer uygarlıklardan etkilenmeleri,
- Anadolu ile Avrupa arasında geçiş noktasında olmaları
- Şehir devletlerinden oluştukları ve demokrasiyle yönetildikleri için serbest düşüncenin gelişmesine uygun ortamın bulunması,
- Ticaretle uğraştıkları için zengin olmaları
nedenlerine bağlı olarak her alanda gelişen İyonlar, Yunanistan'ı büyük ölçüde etkilemiştir. İyon kültürü bu nedenle Avrupa kültürünün de temelidir.
İyonyalı bilginlerden;
Pisagor: ilk kez dünyanın yuvarlak olduğunu ileri sürmüş, matematik ve geometriye bilim özelliği kazandırmıştır.
Tales: Astronomi ve matematikle ilgilenmiş, ilk kez güneş tutulmasını hesaplamayı başarmıştır.
İyonya'daki özgür düşünce ortamı felsefe biliminin doğmasını sağlamıştır. Ünlü filozof Diyojen İyonyalı'dır. Dünyanın oluşumu ile ilgili görüşler oluşmuş; Tales, dünyanın ana maddesinin su olduğunu, Anaksimenes ise her şeyin havadan meydana geldiğini söylemişlerdir.
Mimaride " İyon Nizamı" adıyla kaideli sütun tarzını oluşturan İyonlar'ın en ünlü yapıtlarından biri Artemis Tapınağı'dır.
Tanrı heykellerinin önemi, bu alanda da önemli gelişmeler sağlamıştır.
URARTULAR (MÖ. IX.yy- VI.yy)
Van gölü çevresinde kurulmuşlardır. Kurucuları I. Sardur, başkentleri Tuşpa (Van)'dır. Kimmerler, Sakalar ve son olarak ta Medler'in akınları sonunda yıkılmışlardır.
Doğal güçlere(su, mağara, dağ, ağaç vs) tapan Urartuların baştanrıları Haldi'dir. Hitit ve İyonlar'da ahiret inancı çok zayıf olmasına rağmen, Urartular ölümden sonra hayatın devam ettiğine inanırlar; bu nedenle mezarlarını ev ve oda biçiminde yaparak içine kıymetli eşyalar koyarlardı.
Hayvancılık ve tarımın yanında özellikle madencilikte çok gelişmişlerdir.
Asur çivi yazısını kullanan Urartular'ın sanatsal özellikleri kaya mimarisinde ortaya çıkmıştır. Urartular'a ait kaleler ile tarlalara ve şehirlere su getirmek amacıyla yapılan kanal ve su bendlerine ait kalıntılar günümüzde görülmektedir.
MÖ. VII- MS. XI. yy. ARASINDA ANADOLU
PERSLER DÖNEMİ
Anadolu'nun doğusunda bulunan İran'da kurulan uygarlıklar 3 devletten oluşmaktadır: Medler, Persler ve Sasaniler. Bunlardan özellikle Persler, İlkçağda Anadolu ile yakından ilgilenmişlerdir.
Devlet yönetiminde Hellen ve Roma'nın etkisi görülen İran'da, merkezi yönetim uygulanmış; Persler döneminde ülke eyaletlere (Satraplık) bölünmüş, valilere Satrap adı verilmiştir.
İran'da Zerdüştlük ve Mecusilik dinleri yaygınlık göstermiş, ilk posta ve istihbarat teşkilatı kurulmuştur.
Medler, Asurlular'ı yıkmışlar, Anadolu'da Kızılırmak yakınlarına kadar genişlemişler, Persler tarafından yıkılmışlardır.
Persler, II. Kiros'un Medler'i yenmesinden sonra kurulmuş, MÖ. 543'te Lidyalılar'a son verince tüm Anadolu'ya egemen olmuşlardır. Bu egemenlik MÖ 333'te Büyük İskender'in İssos'ta Persler'i yenmesiyle son bulmuştur.
Yaklaşık iki yüzyıl Pers egemenliğinde Anadolu, kültürel öncülüğünü kaybetmiş, eyaletler (Satraplıklar) kurularak bağımsız valilikler oluşturulmuştur.
Anadolu'da çok önceden itibaren kurulmuş yüksek ve kalıcı uygarlık, Pers etkisini azaltmış; Pers kültürü Anadolu'ya egemen olamamıştır.
Sasaniler, İslam'dan önce İran'da egemen olan son devlettir. Hz. Ömer döneminde yıkılmış ve bölge İslamlaşmıştır.
HELLEN (BÜYÜK İSKENDER ) DÖNEMİ
MÖ. VII. yy. da Yunanistan'ın kuzeyinde kurulan Makedonya Devleti, II. Philip döneminde Yunan şehir devletlerini egemenliği altına alarak Hellen birliğini kurmuştur.
Philip'in oğlu Büyük İskender, Asya seferine çıkarak;
- İssos'ta Persler'i mağlup etti,
- Mısır'a geçerek İskenderiye şehrini kurdu,
- Hayber'i geçip Hindistan'a ulaştı.
İskenderin ölümü üzerine;
- Mısır'da- Ptolemeler Krallığı
- Trakya- Hindistan arasında® Selevkoslar Krallığı
- Makedonya'da® Antigonitler Krallığı kuruldu.
M.Ö. 330-30 yıllarını kapsayan bu dönemde Hellen uygarlığı oluşmuştur. Büyük İskender'in tek dünya devleti kurmak amacıyla çıktığı doğu seferlerinin sonunda;
- Doğu- batı kültürleri kaynaşmış,
- Hellenizm uygarlığı oluşmuş,
- Doğudaki Tanrı- Kral anlayışı benimsenmiş ve demokrasiden dönülmüş,
- Bilim, sanat ve ticaret merkezleri kurulmuştur.
Hellenistik dönemde Bergama, Milet, Efes ve İskenderiyye dünyanın başlıca kültür merkezi durumuna gelmiştir.
Bergama ve İskenderiyye'de kurulan kütüphaneler; papirüs ve el yazmalarının toplandığı kitaplıklardır. Ayrıca Bergama'da, parşömen kağıdı icat edilip üretilmiş, birçok yazma eser günümüze kadar ulaşmıştır. Zeus tapınağı, tıp çalışmalarında oldukça gelişmiş Asklepion sağlık merkezi ve 200 bin kitap da Bergama'da bulunmaktadır.
Hellen uygarlığı; Roma, Sasani ve İslam uygarlıklarını etkilemiştir.
ROMA İMPARATORLUĞU DÖNEMİ
Romalılar'ın anavatanı İtalya'dır. Roma, MÖ. 753'te Romulus tarafından kurulmuştur. Roma uygarlığı; Krallık, Cumhuriyet ve İmparatorluk olarak 3 döneme ayrılır:
Krallık: Roma'nın ilk anayasası yapılmış, halk sınıflara ayrılmıştır:
- Patriciler: Asiller ve siyasi hakları olanlar,
- Plebler: Küçük toprak sahipleri ve tüccarlar,
- Köleler: En alt sınıf
- Barbarlar: Vatandaş olarak kabul edilmeyenler.
Cumhuriyet: Aristokratik (asillerin üstünlüğüne dayanan) demokrasiye geçilmiştir. Ülke, meclisin (senatonun) seçtiği iki Konsil tarafından yönetilirdi. Olağanüstü durumlarda Diktatörler başa geçmiştir. Bu dönemde Roma'nın sınırları Doğu Akdeniz'e kadar uzandı. Sezar'ın, monarşik bir yönetim kurma girişimi üzerine ölmesi ve yerine geçen Oktavianus'un Augustus (kutsal) unvanını almasıyla bu devir sona erdi.
İmparatorluk: Demokratik kurumlar kaldırılmaya başlandı ve demokrasiden vazgeçildi.
M.S. III. yüzyılda zayıflayan Roma, Kavimler Göçü'nden sonra 395'te Doğu ve Batı olmak üzere ikiye ayrıldı. Batı Roma 476'da yıkılırken DoğuRoma (Bizans) 1453'e kadar varlığını devam ettirdi. Roma ordusu Lejyon adı verilen paralı askerlerden oluşmaktaydı.
Roma'nın en eski kanunu On İki Levha kanunlarıdır. Bu kanunlar günümüzde birçok devlet hukukunun temelidir.
Roma dini, Yunan etkisinde kalmış, Yunan tanrılarının adları değiştirilmiş ve kendilerine göre yorumlanmıştır. Hristiyanlığın resmi din olarak benimsenmesi, bu dinin daha çok yayılmasındaki başlıca etkenlerdendir.
Fenikeliler'in alfabesi, İyonlar ve Yunanlılar'ın geliştirmesinden sonra Romalılar tarafından Latin Alfabesi'ne dönüştürülmüştür.
Mısırlılar'ın keşfettiği ve güneş yılı esasına dayanan takvimi Romalılar geliştirmiş ve bugünkü Miladi Takvimi oluşturmuşlardır.
Romalılar Anadolu'da; yollar, köprüler, stadyumlar, tiyatrolar, belediye binaları, hamamlar, kütüphaneler ve agoralar (maydanlar) yaptılar. Ancak, Anadolu'ya yerleşmedikleri için, Anadolu'nun yerli kültürü yaşanmaya devam etmiştir. Bu nedenle Roma, Anadolu'da kültür birliğini sağlayamamıştır.
İstanbul'da ®Valens (Bozdoğan)
® Çemberlitaş
Ankara'da ® Augustus Tapınağı
® Roma Hamamı
önemli eserlerdendir.
BİZANS İMPARATORLUĞU DÖNEMİ
Doğu Roma adıyla 395'te Roma'dan ayrılan Bizans'ın başkenti İstanbul'du. Ortaçağ boyunca varlığını sürdüren tek devlet olan Bizans'ta sülaleler yönetimi görülmüş, en parlak dönem Justinianus zamanında yaşanmıştır. Akdeniz ve çevresinin tamamına yakın bölgeler Bizans egemenliğine girdi. Ayasofya da bu dönemde yapılmıştır. (532-539).
Aya İrini ve Hora Kilisesi (Kariye Cami) ile Binbirdirek ve Yerebatan Sarnıcı, ülkemizdeki Bizans eserlerinden bazılarıdır.
EGE UYGARLIKLARI
Ege denizine kıyısı olan Girit, Yunanistan, Makedonya, Trakya ve Batı Anadolu topluluklarının ortak ürünüdür. İlk ortaya çıktığı yer Girit'tir.
GİRİT UYGARLIĞI
Ege'de kurulan en eski uygarlıktır. çok tanrılı inancı benimsemişlerdir Giritçe adıyla bilinen yazıları henüz okunamamıştır. Günümüze ulaşan en önemli eserleri Knossos Sarayı'dır. Denizcilikte ve deniz ulaşımında gelişmişlerdir.
MİKEN UYGARLIĞI
Akalar tarafından kurulmuştur. Girit'in devamı niteliğindedir. Turuva savaşları, İlyada destanına konu olmuştur. Kuyu mezarları ile Şato- Kral saraylarından Miken Şatosu ünlüdür.
YUNAN UYGARLIĞI.
MÖ. II. bin yılda Anadolu'dan gelen insanlar, Yunanistan'a maden kültürünü getirdiler. Yunanistan'a yerleşen Akalar'ın egemenliğine Dorlar son verince şehir devletleri oluşmaya başladı.
Atina, Isparta, Larissa, Korint, Tebai gibi şehir devletlerinin kolonizasyon girişimleri sonunda, Yunan dili ve kültürü yeni alanlara yayılmış ve ticaret gelişmiştir.
Polis adı verilen şehir devletleri tamamen bağımsızdı. Önceleri krallıkla yönetilen polislerde, zamanla güçlenen asillerin baskısıyla aristokratik yönetime geçildi. Orta sınıf, köylülerle birleşerek aristokratlarla mücadele ettiler. Isparta dışındaki şehirlerde halk yönetimleri kuruldu.
Sınıflararası mücadelelere; Drakon, Solon ve Kleisthenes'in reformlarıyla çözüm aranmıştır.
Drakon; soyluları koruyan, alt sınıflara ise ağır cezalar getiren kanunları yürürlüğe koydu.
Solon: Drakon'a göre ılımlı kanunlar oluşturdu.
- Köylülerin borçlarını affetti.
- Borçlu-köle bağlantısını kaldırdı.
- Doğuştan soylu kavramını değiştirdi.
- Halk, gelirlerine göre sınıflara ayrıldı.
- Halk meclisleri gibi yönetim birimleri oluşturuldu.
Ancak bu uygulamalar da sınıflar arası mücadeleyi yok edemedi.
Kleisthenes; sınıf farklılıklarını tamamen ortadan kaldırarak, Beşyüzler Meclisi adıyla yeni bir meclis oluşturdu.
Yunanistan'da uygulanan yönetim, bilinen ilk demokrasi olarak kabul edilir.
Yunanistan'da şehir devletleri, köylülerin ve kölelerin ayaklanmalarından çekindikleri için güçlü ordular bulundurmaktaydı. En güçlü deniz gücü Atina'da, kara ordusu da Isparta'da bulunmaktaydı. Dış düşmanlara karşı birleşen şehir devletleri, savaşın durumuna göre Atina ya da Isparta'nın öncülüğünde birleşirlerdi.
Yunanistan'da kanunlar aristokratik özellikteydi. Asillerin ayrıcalıklarını korumak amacıyla hazırlanan kanunlar, Mezopotamya izleri taşımakta ve ağır cezaları içermekteydi. Drakon, Solon ve Kleisthenes döneminde önemli düzenlemeler (reformlar) yapılmıştır.
Yunanistan'da çok tanrılı ve putperest inanç yaygındı. İnançlarında Anadolu, Mezopotamya ve Girit etkisi görülür. Tanrılar insan boyutunda fakat ölümsüz kabul edilirdi. (Bu inanç yapısı Yunan insanına fazla fedakarlık yüklememiş ve düşüncenin gelişimine katkı sağlamıştır.) Tanrılar, insan gibi bir fiziki yapıya sahiptir, İnsanın duygusal ve fiziksel gereksinimleri onlar için de geçerlidir.
Tanrıların insan boyutunda düşünülmesi;
- Heykel ve resim sanatının gelişmesine,
- Onları eğlendirmek için ilk olimpiyatların düzenlenmesine (MÖ.776),
- Olimpos dağının Tanrılar şehri olarak kabul edilmesine,
- Baştanrı olarak Zeus'un benimsenmesine,
- Saray tipinde tapınakların (tanrı evi) yapılmasına
- Yunan mitolojisine tanrıların aşıkları, evlenmeleri, savaşları gibi konuların girmesine neden olmuştur. Bu durum; Yunan bilim, sanat, mimari, spor ve edebiyat gibi bilimlerin çok fazla gelişmesini sağlamıştır.
Yunanlılar, Fenike alfabesini kullanmış ve geliştirmişlerdir.
Yunan edebiyatının en eski eseri Homeros'un İlyada ve Odesa destanlarıdır. Yunan halkında birleştirici etki yapmıştır.
Tiyatro, tabiat tanrısı Diyanizos adına yapılan törenlerden çıkmıştır. Trajedide Sofakles, komedide de Aristofanes ünlü isimlerdir.
Yunanistan'da felsefe, tarih, tıp, aritmetik, geometri ve astronomi bilimleri de gelişmiştir:
- Felsefe: Sokrates, Eflatun, Aristo
- Tarih: Herodot, Tukidides, Ksenefon
- Tıp: Hipokrat
Tarih, eski Yunanistan'da bilim dalı olarak ortaya çıkarken, modern tıbbın temeli de yine burada atılmıştır.
Yunan sanatında mimari, heykel ve resmin önemli yeri vardır. Tiyatro binaları, tapınaklar, tanrı ve insan heykellerinde güzel örnekler vermişlerdir.
İSLAM ÖNCESİ TÜRK TARİHİ
TÜRKLERİN İLK ANAYURDU
Türklerin anayurdu Orta Asya'dır. Geniş bir bölgenin ilk yurt olarak belirtilmesi, Türklerin eski dönemlerden itibaren çok geniş alanlara yayıldıklarını göstermektedir. Burada yaşayan Türklere ait bilgiler; Anav, Andronova, Afanesyova, Kelteminar, Karasuk gibi merkezlerde yapılan kazılardan elde edilmektedir. Türkler ilk yurtlarından;
1. Ekonomik sıkıntılar
2. Toprakların yetersizliği
3. Kuraklık ve kıtlık
4. Nüfusun artması
5. Otlakların azalması
6. Hayvan hastalıkları
7. İç mücadeleler
8. Dış baskılar
gibi nedenlerden dolayı göç etmişler ve Asya'nın kuzey ve güneyine, Avrupa'ya ve Kuzey Afrika'ya kadar geniş bölgelere yayılmışlardır. Gittikleri yerlerde de bir çok devlet kurmuşlardır.
Türk tarihini;
- Geniş bölgelerde yaşadıkları
- Aynı dönemlerde bir çok devlet kurdukları
- Birçok devletle ilişki içinde bulundukları
için incelemek zordur.
Türkiye kelimesi ilk defa Bizans kaynaklarında Orta Asya, XII. yy. dan itibaren de Anadolu için kullanılmıştır.
İLK TÜRK DEVLETLERİ
ASYA HUN DEVLETİ (M.Ö. 220-M.S.216)
Bilinen ilk Türk devletidir. Bu yönüyle, hem ordu hem de yönetim açısından kendisinden sonra kurulan Türk devletlerine örnek olmuştur. İlk hükümdarları Tu - man (Teoman) olup, en parlak dönemlerini Mo - tun (Mete han) zamanında yaşamışlardır
Mete Han Orta Asya'da Türk birliğini ilk kuran hükümdardır.
Asya Hunları'nın en fazla ilişkide bulundukları ve mücadele ettikleri devlet Çin'di. Bu mücadelenin temel nedeni de İpek Yolu'na egemen olmaktı. Çinliler, Çin Seddini de Hun akınlarından korunmak amacıyla yapmışlardır. Bu nedenle Hunlar 'la ilgili bilgilerin çoğu Çin kaynaklarında yer almaktadır.
Asya Hunları Türkler'deki veraset sistemi geleneğine göre M.S. 48'de Kuzey ve Güney olarak ikiye ayrılmış. sonra da yıkılma sürecine girmiştir.
AVRUPA HUN DEVLETİ (375-496)
Asya Hunları'nın yıkılmasından sonra, özellikle Kuzey Hunları batıya doğru hareketlenmeye başladı. Bu sırada Doğu Avrupa'da Barbar Kavimler olarak nitelendirilen Franklar, Germenler, Angıllar, Saksonlar, Vandallar, Ostragotlar, Vizigotlar, Lombardlar, Süevler gibi topluluklar bulunmaktaydı. Asya'dan gelen Hunlar'ın baskısıyla Barbar toplulukların Avrupa'nın içlerine doğru dağılmalarına Kavimler Göçü denilir. Kavimler göçünün sonucunda;
1. Avrupa'nın etnik yapısı değişti ve bugünkü Avrupa milletleri oluştu.
2. Feodalite rejimi ile skolastik düşünce egemen olmaya başladı.
3. Roma İparatorluğu; Doğu Roma (Bizans) ve Batı Roma olarak ikiye ayrıldı, Batı Roma 476'da yıkıldı.
4. Avrupa'da Türk devletleri kurulmaya başlandı.
5. İlkçağ bitti, Ortaçağ başladı
Avrupa Hun Devleti, Kavimler göçüne neden olan Hunlar tarafından kuruldu. Avrupa'da kurulan ilk Türk devletidir. Kurucusu Balamir, en ünlü Hükümdarı Attila'dır. Merkezleri ise Macaristan'dı.
Atilla, iki kez Balkan seferine (Bizans üzerine) çıkmış ve Bizans'ı vergiye bağlamış; iki kez de İtalya seferine (Batı Roma üzerine) çıkarak, Roma'yı alacak güçte olmasına rağmen Papa 'nın isteği üzerine bağışlamıştır.
Türk kültürünün batıya taşınması ve yerleştirilmesinde büyük etkinlik gösteren Avrupa (Batı) Hunları, aynı zamanda buradaki toplulukların, ilkel kabile hayatından ileride büyük devletler kurabilmelerine imkan verecek ordu ve devlet yönetimini de miras bırakmışlardır.
I. GÖKTÜRK DEVLETİ (552-632)
Orta Asya'da kurulan ikinci büyük Türk devletidir. Avar egemenliğine son veren Bumin Kağan tarafından kurulmuştur. Merkezi Ötügen'dir.
- Türk adıyla kurulan ilk devlettir.
- Türk kelimesini siyasi anlamda isim olarak kullanan ilk devlettir. Sasanilerle ittifak yaparak Ak Hunlar'ı yıkıp İpek Yolunu ele geçirdiler. Aynı amaçla Bizans'la da ittifak yapıp Sasaniler'le mücadele ettiler.
Taht kavgaları ve Çin entrikaları sonucunda Doğu ve Batı olarak ikiye ayrıldı (582). Doğu Göktürker Çin egemenliğine girdi (630). Batı Göktürler de iç karışıklıkları engelleyemeyip yıkıldı.
II. GÖKTÜRK (KUTLUK) DEVLETİ (681-740)
Çin egemenliğinde kalan Doğu Göktürkler'in esaret dönemi (630-680) sonunda Kutluk tarafından kuruldu. Bu nedenle devletin diğer adı Kutluk Devleti 'dir. Esaret dönemi ise Göktürkler 'in fetret devri olarak adlandırılır.
En parlak dönemi Bilge Kağan, kardeşi Kültiğin ve tecrübeli devlet adamı vezir Tonyukuk devrinde yaşandı. Türkler'i toparlayıp bir bayrak altında birleştirmeyi başaran ikinci devlet oldular.Bağımsızlık mücadelesi verdikleri Çin'e karşı savaşları devam ettirdiler ve başarılar elde ettiler. Orhun Kitabeleri, bu dönemi aydınlatan ve Bilge, Kültiğin ve Tonyukuk adına dikilmiş çok önemli belgelerdir.Uygur, Karluk ve Basmil Türkleri'nin ittifakı sonucunda yıkıldılar.
UYGURLAR (744-840)
Kutluk Devleti'nin yıkılması üzerine Kutluk Bilge Kül tarafından ve Göktürk mirası üzerinde kuruldular. Başkent olarak önce Ötügen'i, sonra da Karabalgasun'u benimsediler.
Uygurlar; Çin'le dostluk ilişkileri kurmaları, Gök Tanrı dinini terkedip Mani dinini benimsemeleri, savaşçı özelliklerini kaybetmeleri, göçebelik yerine yerleşik yaşamı tercih etmeleri gibi özellikleriyle geleneksel Türk kültüründen ayrılmışlar ancak Türklüklerini kaybetmemişlerdir.
Çin'le siyasi ilişkilerini dostluk ve ticarete dayandıran Uygurlar, Çinliler'in dini olan Maniheizm'i (Mani dini) benimsemeleri sonucunda savaşçılıklarını kaybetmşiler ve zayıflamışlardır. Siyasi amaçlardan uzaklaşıp ticaret, bilim ve sanatla ilgilendiler. Sonuçta yerleşik hayata geçen ilk Türk topluluğu olarak kendilerinden önceki Türklerden farklı bir kültürü yaşamaya başladılar.
Uygurlar, Mani dininin Çin'de bile yayıcısı ve koruyucusu oldular. Mani tapınakları yapmak için Çin'e çok rahat girip çıkabilen Uygurlar, burada yerleşmeye ve ticaret kolonileri kurmaya başladılar. Uygurlu yöneticilerin unvanlarında "Ay" kavramının kullanılmasında da bu dinin etkisi vardır.
Kırgızlar tarafından siyasi egemenliğine son verilen Uygurlar , Moğollar'la yaşamaya başlamışlar ve Moğollar'ın Türkleşmesinde de rol oynamışlardır.
DİĞER TÜRK DEVLETLERİ VE TOPLULUKLARI
İskitler( Sakalar):
Bilinen ilk Türk topluluğudur. Bugünkü Yakut Türkleri'nin atalarıdır. Türkçe adı Saka olup, Yunanlılar tarafından İskitler olarak adlandırılmıştır.
Avarlar:
Çin kaynaklarında Juan-juan adıyla geçen Avarlar, IV.yy- 805 arasında, önce Asya'da sonra Avrupa'da egemen oldular, Asya'daki egemenlikleri 552'de Göktürler tarafından sona erdirilince Avrupa'ya göç eden Avarlar burada büyük bir imparatorluk kurdular. Tüm Macaristan'la birlikte Orta Avrupa'da etkili oldular. İ