Dersizle Forumlarý

arkadaslar lutfen yardým ünlü matematikçi salih zeki denen kisi ile bilgi plase

Salih Zeki 1864’te ‹stanbul Cibali’de Küçükmustafapafla
mahallesinde yoksul bir ailenin çocu-
¤u olarak dünyaya geldi. Ad› sadece Salih’ti,
Zeki mahlas›n› daha sonra alacakt›r. Dört yafl›nda
annesi Saniye Han›m’›, alt› yafl›nda babas› Boyabatl›
Hasan A¤a’y› kaybeder. Büyükannesi taraf›ndan
önce mahalle mektebine gönderilen Salih Zeki, uslu
bir çocuk olmad›¤›n› düflünen ö¤retmeninin iste-
¤i do¤rultusunda okuldan al›narak bir esnaf›n yan›
na ç›rak olarak verilir. Salih Zeki on yafl›ndayken,
yetimleri okutmak üzere kurulan Darüflflafaka’ya girer
ve okulu 1882’de birincilikle bitirir.
Salih Bey’in Salih Zeki Olufl Öyküsü
Salih Zeki, Posta ve Telgraf Naz›r› (Bakan›
‹zzet Efendi taraf›ndan oluflturulmak istenen bilimsel
araflt›rma grubunda yer almak üzere Posta
ve Telgraf Fen Kalemi’nde
ifle
bafllar. Çal›flmalar›
Frans›z
Emile Lacoin
yönetmektedir.
Bir y›l kadar
telgraf tekni-
¤iyle ilgili çal›
flmalardan
sonra ö¤renimini
sürdürmek
üzere Paris’e
g ö n d e r i l i r .
Darüflflafaka’y›
ondan bir y›l
önce
bitiren ve yine Fen Kalemi’nde çal›flan arkadafl›
Ahmed Fahri de vard›r yan›nda. Bafllang›çta biraz
zorlanmalar›na karfl›n elektrik ve matematik a¤›rl›
kl› e¤itimlerini baflar›yla bitirirler.
Ahmed Fahri, Salih Hoca’n›n Zeki mahlas›n›n
öyküsünü Muallimler Mecmuas›’n›n May›s 1924 say›
s›nda yay›mlanan mektubunda flöyle anlatm›fl:
Salih’in Zeki lakab› taraf›mdan verilmifltir. Bu da
kendisinin hakl›l›¤›n› gösteren bir hat›raya dayan›
r. Politeknik talebesinden bir arkadafl›m›zla bir diferansiyel
ifadenin integralini bulmak bahis konusu
olmufltu. Politeknikli, eski hat›ras›na göre u¤rafl›yordu.
Netice alamad›k. Mesele bizi dostça münakaflaya
götürdü. Salih, dersten al›nan bir düsturdan [formülden]
yararlanarak integrali buldu ve netice has›l
oldu. O vakit, “Salih sen zekisin!”, (Salih, vous êtes
intelligente) dedim. Bunun üzerine arkadafllar da bu
lakab› almas›n› teklif ettiler; kabul etti. ‹flte Salih’in
“Salih Zeki” olmas› böyle bir matematik meselesi sebebiyledir
[Salih Zeki Bey Hayat› ve Eserleri, Celâl
Saraç, Yay. haz. Yeflim Ifl›l Ülman, s.155]. Salih Zeki
doktora yapmak ister ancak Nezaret (Bakanl›k)
taraf›ndan geri ça¤›r›l›r, Posta ve Telgraf’ta 750 kurufl
maaflla çal›flmaya bafllar (1887). Bir yandan da
Darüflflafaka’da ve Mülkiye’de ders vermektedir.
Ahmed Fahri’yle birlikte ilk kitab›n› yazar: Hikmet-
i Tabiiye, yani Fizik. Bu kitap liseler içindir ve
1892’de bas›l›r. Ayn› y›l ilk çocu¤unu da kuca¤›na
al›r: Daha sonra ordinaryüs profesör unvan›n› tafl›-
yacak olan o¤lu Malik do¤mufltur. Salih Zeki
1895’te Rasathane Müdürü olur. ‹lk efli Vecihe Han›
m’dan bofland›ktan sonra 1901’de ikinci efli olan
Halide Edip’le evlenir.
Ö¤rencilikten Evlili¤e
Halide Edip 1900 yaz›nda Üsküdar Amerikan
K›z Koleji’nin son s›n›f›na geçmifltir. Daha önce
R›za Tevfik’ten Frans›z Edebiyat› dersleri alm›fl ve
onun benzersiz Arapça ve Farsça bilgisiyle anlatt›¤›
Do¤u Edebiyat› ve Felsefesi dersini izlerken
46
Salih Zeki
Haluk Oral* / oralh@boun.edu.tr
* Bo¤aziçi Üniversitesi Matematik Bölümü ö¤retim üyesi.
Matematik Dünyas›, 2003 K›fl
Do¤u mistisizminin etkisi alt›nda kalm›flt›r. O y›l
Halide Edip, matematik konusunda zay›f kald›¤›-
n› düflünerek özel ders almak istedi¤ini babas›na
bildirir. R›za Tevfik’in edebiyat derslerinde baflard›¤›
n› matematikte baflarabilecek bir özel hoca istemektedir.
Babas› arkadafl› Salih Zeki’nin ders verece¤
ini bildirince Halide Edip önce biraz korkar,
çünkü Salih Zeki matematik dahisi olarak tan›nmaktad›
r ve Beyo¤lu rasathanesinin müdürüdür.
Halide Edip, Salih Zeki öldükten çok sonra Adnan
Ad›var’la evliyken yazd›¤› kitab›nda onu flöyle
anlat›r: Salih Zeki Hoca’n›n ilim ve felsefe mevzular›
nda ifade etti¤i çetin ve daimî alâkas›, daha
fazla müspet ilimlere saplanm›flt›. Bu devirde en
fazla Auguste Comte ile meflgul oluyordu. Ona
göre, hakikî insan dünyas›n›n realitesini yaln›z
ilim adamlar› anlam›fl ve onlar›n sayesinde insanlar
vahfletten kurtulmufltu. Fikir sahas›na girmeyen
herhangi bir görüflle alay ederdi. Ona göre
sadece bir milletin de¤il, bütün insaniyetin tek
yüksek s›n›f›, tek insanlar› sevk ve idare edebilecek
s›n›f âlimlerdi. Buna ra¤men kendisi siyasetle
hiç alâkadar olmam›flt›r.
Tabiîdir ki, o bana, R›za Tevfik Hoca’dan daha
fazla ve yeni bir dünya görüflü açm›flt›. Halbuki
ben, o günlerde fikir itibar›yla daha fazla mistik
ve ruhî tesirlere tâbi idim. Salih Zeki Hoca
benim tabiî temayülümün ifrat›n›n [do¤al e¤ilimimin
afl›r›l›¤›n›n] önüne geçti ve fikri tekâmülümü
[düflünsel oluflumumu] ayarlad›.
Salih Zeki Hoca ele ald›¤› herhangi bir mu¤lak
mevzuu çok sade, fakat göz kamaflt›ran bir vuzuhla
[aç›kl›kla] tahlil ederdi. Bu, bir taraftan, yeni bir
istikamette kafam›n inkiflaf›na [geliflimine] yard›m
etti, olanca gayreti ile beni müspet ilim anlay›fl›na
sevketti. Ayn› zamanda Kolej’de bafllayan genç ve
serbest temayülün önüne bir set çekti. [Mor Salk›ml›
Ev, Halide Edip Ad›var, Özgür Yay›nlar›, Temmuz
2000 s.132.] Okul bafllad›ktan sonra Salih
Zeki Halide Edip’le ba¤›n› uzun mektuplarla sürdürür.
Bu mektuplar romantik olmaktan çok üniversite
derslerini an›msatan mektuplard›r. Okulun bitmesine
yak›n Halide Edip’e evlenme teklif eder ve
bu teklif hemen kabul edilir. Okul biter bitmez evlenirler.
Halide Edip henüz on sekiz yafl›ndad›r, yaflam›
boyunca onu etkileyebilecek (belki de tek) erkekle
evlenmifltir. Çok ciddiye ald›¤› ev kad›n›
rolünün yan›nda o s›rada Kamus-u Riyaziyat adl›
yap›t›n› yazmakta olan efline sekreterlik ve asistanl›
k da yapmaktad›r. Büyük filozof ve matematikçilerin
yaflamöykülerini çeflitli kitaplardan derler ve
kocas›na iletir. On iki ciltten oluflan bu yap›t›n yaln›
zca iki cildi bas›labilmifltir. 1897’de bas›lm›fl olan
bu iki cilt, do¤al olarak Halide Edip’in yard›m etti¤
i bölümleri içermez.
Halide Edip çok istemesine karfl›n, doktorlar›n
en az›ndan yirmi yafl›na kadar beklemesini tavsiye
etmeleri üzerine, 1903’e kadar çocuk sahibi olmaz.
O y›l ilk çocu¤u Ayetullah, ertesi y›l ikinci o¤-
lu Hikmetullah dünyaya gelir. Bütün bunlar Halide
Edip’in yaz›lar›n› sürdürmesine engel olmam›flt›r.
De¤iflik gazetelerde Halide Salih ad›yla yaz›lar› yay›
mlanmaktad›r. 1908’de kendi yaz›lar›n›n d›fl›nda,
Salih Zeki’yle beraber filozof Auguste Comte’la
ilgili bir makaleye de imza atar [Auguste Comte ve
Felsefe-i Müsbete, Ulûm-u ‹ktisadiye ve ‹çtimaiye
Mecmuas›, Cilt 1, Say› 2, ‹stanbul 1324.]
1908 Meflrutiyeti’nin ilan› Salih Zeki ve ailesi
taraf›ndan sevinçle karfl›lan›r, Salih Zeki, Maarif
Meclisi azas› seçilir. Devrimi yapan ‹ttihat ve
Terakki Partisi’ne yak›nd›r. 31 Mart (13 Nisan
1909) ayaklanmas› s›ras›nda Halide Edip yaz›lar›
ndan dolay› gericilerin hedefi haline geldi¤inden
çocuklar›n› alarak M›s›r’a kaçar. Bir ay sonra Salih
Zeki de M›s›r’a gider. Salih Zeki çocuklar›
al›p bir ay sonra ‹stanbul’a döner, Halide Edip’se
dört ayl›¤›na ‹ngiltere’ye gider.
Salih Zeki, 1910’da zaman›n Maarif Naz›r›
(E¤itim Bakan› Emrullah Efendi’yle anlaflamayarak
istifa eden Tevfik Fikret’in yerine Forum Kurallarýný Okuyalým !!!
47
Matematik Dünyas›, 2003 K›fl
Lisesi Müdürlü¤ü görevine getirilir. Bu atama bas›
nda uzun uzun konu edilir, “edebiyatç›” ve “bilim
adam›” k›yaslamalar› ve tart›flmalar› yap›l›r.
Ayn› y›l Salih Zeki’yle Halide Edip’in yollar› da
ayr›l›r. Mor Salk›ml› Ev’den: 1910’da benim aile
hayat›mda büyük bir de¤iflme olmufltu. Salih
Zeki Bey ikinci defa evlenmeye karar vermiflti. Taaddüdü
zevcat [efl say›s›n›n artmas›] aleyhine hiçbir
zaman de¤iflmeyen ve taassup [ba¤nazl›k] derecesini
bulan bir kanaatim vard›. O zaman
Yanya’da bulunan babam› çocuklar›mla beraber
ziyarete gittim. Salih Zeki Bey’e karar vermeden
evvel düflünebilmesi için zaman vermek istedim.
Döndü¤üm zaman, bu meselenin kapanmas›n›n
mümkün olmad›¤›n› görerek ayr›ld›m. Yani dokuz
senelik hayat arkadafll›¤›m›z sona erdi. (Mor Salk›
ml› Ev s.177)
Salih Zeki 1912’de Maarif müsteflarl›¤›na,
1913’de Darülfünun Umumî Müdürlü¤ü’ne yani,
flimdiki söylenifliyle, üniversite rektörlü¤üne atan›
r. Yaflam›n›n son y›llar›n› ak›l hastal›¤›n›n tedavisi
nedeniyle fiiflli’deki La Paix Frans›z Hastanesi’nde
geçiren Salih Zeki, 2 Temmuz 1921’de 57
yafl›nda ölür.
Mezar› Fatih Camii bahçesindedir. Mezar tafl›
nda, Yenikap› Mevlevihanesi’nin son fleyhi, Abdülbakî’nin
yazd›¤› bir fliir yer al›r:
‹lm û fen nâm›na bir zât-› flerif
Eyledi ömr-i azizin kûtâh
Ola mahflerde hesab› âsân
Nâil-i rahmet etsin Allah
A¤lay›p söyledi yârân tarih
Gitti Salih Zeki eyvâh eyvâh
fiiirin son dizesinde, ebced hesab›yla1 Salih Zeki’nin
ölümüne tarih düflülmüfltür.
Ya Halide Edip’in duygular›? Salih Zeki’yi
unutmufl mudur? Çeflitli kaynaklardan ö¤rendi¤ime
göre, hay›r, hiç unutmam›flt›r. Ama bunun ötesinde,
Halide Edip’in Salih Zeki’ye her zaman büyük
sayg› duydu¤u kesindir. Bu sayg›, Halide
Edip’ten ikinci efli Dr. Adnan Ad›var’a da geçmifl
ve Dr. Adnan’›n ilk çevirisi Salih Zeki’nin çok de-
¤er verdi¤i Bertrand Russell’dan olmufltur. Bunu,
Halide Edip’in flu sat›rlar›ndan anl›yoruz: Orada
[Ingiltere’de] B. Russell’›n evinde bir hafta misafir
kald›m. Salih Zeki, bana ondan, zaman›m›z›n en
büyük ilim kafas› diye bahseder dururdu. (Mor
Salk›ml› Ev s.169). Bu misafirlik Halide Edip’in
1909’da ‹ngiltere’ye yapt›¤› yolculuk s›ras›ndad›r.
Bu arada, Halide Edip’in Russell’la olan dostlu¤unun
sonraki y›llarda devam etti¤ini de belirtelim.
Ölümünden sonra Salih Zeki üzerine pek çok
inceleme yap›lm›flt›r. Bu incelemelerden biri de Dr.
Adnan Ad›var’›n 1933’te Isis adl› bilim tarihi dergisinde
‹ngilizce olarak yay›mlanan makalesidir.
Birkaç y›l mezar› bafl›nda an›lan Salih Zeki bilenlerinin
azalmas›yla tarih albümünün sararan resimlerinden
biri olmaya bafllad›. Yap›tlar›n›n yeni
harflerle bas›m› çal›flmalar›n›n sonuçlanmas›n› dilemekten
baflka yapacak bir fley kalm›yor bize. ♠
48
Matematik Dünyas›, 2003 K›fl
Sol: Darülfünun-u Osmani Riyaziye
fiubesi Dersleri Hikmet-i Tabiiye-
i Umumiyeden Mebhas-i Elastikiyet
ve fia’riyet [Genel Fizikten
Esneklik ve K›lcall›k Bilgileri] Matbaay›
Amire, ‹stanbul 1327
[1911]. Salih Zeki bu kitab›n› flöyle
imzalam›fl: Maarif-i Umumiye
Naz›r› fiükrü Beyefendiye takdim
20 fiubat 328 Salih Zeki.
Sa¤: Darülfünun-u Osmani Riyaziye
flubesi Dersleri Hikmet-i Tabiiye-
i Umumiyeden Mebhas-i Savt
[Genel Fizikten Ses Bilgisi] Matbaay›
Amire, ‹stanbul 1326
[1912]. Salih Zeki bu kitab›n› da
flöyle ithaf etmifl: Maarif-i Umumiye
Naz›r› [E¤itim Bakan›] fiükrü
Beyefendiye takdim-i acizanemdir.
20 fiubat 328 Salih Zeki.
1 Eski Türkçede - Arapça, Latince, ‹branice ve Yunancada da
oldu¤u gibi - her harfe bir say› de¤eri verilmiflti. Son m›sras›n›n
harflerinin say› de¤erleri toplanarak ölüm, do¤um, bina inflas›
gibi önemli günlerin tarihleri fliire flifrelenirdi. Buna ebced (elifbe-
cim-dal, yani 1-2-3-4) hesab› denirdi. ‹lerde bu konuda daha
kapsaml› bir yaz› yazaca¤›z.
Matematik Dünyas›, 2003 K›fl
49
sergisinden üç mecidiyeye ald›¤› Montucla’n›n Matematik Tarihi kitab›n› sevinçle gösterir. Avrupa’da Do¤u
matematikçilerinin katk›lar›n›n pek bilinmedi¤ini söyleyerek, Salih Zeki’ye kütüphanelerdeki kitaplar› inceleyip
bunlar› ortaya ç›karmas›n› önerir. Salih Zeki biraz düflündükten sonra bu öneriyi kabul eder. Yaln›z Do-
¤u’nun de¤il, Do¤ulu matematikçilerin yararland›¤› Eski Yunan matemati¤i döneminin yap›tlar›n› da inceler.
Böylece Do¤ulu bilim adamlar›n›n eski Yunan matemati¤inin üstüne neler katt›klar›n› ve Bat›ya hangi düzeyde
ulaflt›rd›klar›n› ortaya koymaya çal›fl›r. Kitap, ad›n› El Birunî’nin Asâr-ül Bakiye an kurun-il Haliye adl›,
astronomi ve tarih konular›n› içeren kitab›ndan alm›flt›r.
Yay›mlad›¤›m›z nüshalarda Salih Zeki, Asâr-› Bâkiye’nin birinci cildini, Azizim Efdaleddin Efendi’ye yadigar›
md›r 20 teflrinisanî 329, ikinci cildiniyse Atüfetlü Efdaleddin Beyefendi biraderimize takdimimdir ithaflar›
yla imzalam›fl.
Mehmet Efdaleddin (Tekiner) (1870-1957) tan›nm›fl bir tarihçimizdir. 1893’te Mektebi Mülkiye’yi, yani
Siyasal Bilgiler’i bitirdikten sonra Dahiliye Nezareti’nde (‹çiflleri Bakanl›¤› memuriyete bafllad›. Bu göreve
ek olarak 1896’da ö¤retmenli¤e de bafllayan Efdaleddin Bey birçok okulda tarih, ‹slam tarihi ve sanayi ve ticari
co¤rafya dersleri verdi. Tarih-i Osmani Encümeni’nde ve Türk Tarih Kurumu’nda üye olarak bulundu.
Osmanl› ve ‹slam tarihi üzerine yap›tlar› vard›r.

dostum malesef bu kadar kötü bir yazýda bulabildim kusura bakma

yada
Salih Zeki Bey DÞ’1882
(D. 1864, Ýstanbul - Ö. 1921, Ýstanbul),

Osmanlý-Türk Matematik bilgini.

1864 yýlýnda Ýstanbul’da yoksul bir ailenin oðlu olarak dünyaya geldi. Babasý Boyabatlý Hasan Aða, annesi Saniye Hanýmdýr. Anne ve babasýnýn ölümü üzerine ninesi tarafýndan on yaþýndayken Darüþþafaka’ya verildi. 1882 yýlýnda Darüþþafaka’yý birincilikle bitirdi. Ayný yýl Posta ve Telgraf Nezareti Telgraf Kalemi (Fen Þubesi)’ne memur olarak atandý. 1884 yýlýnda Nezaretin Avrupa’da uzman telgraf mühendisi ve fizikçi yetiþtirme kararý üzerine birkaç arkadaþýyla birlikte Paris’e gönderildi ve burada Politeknik Yüksekokulu’nda elektrik mühendisliði öðrenimi gördü. 1887 yýlýnda Ýstanbul’a döndü ve eski dairesinde elektrik mühendisi ve müfettiþ olarak çalýþtý. Ek görev olarak Mekteb-i Mülkiye’de (bugün Ankara Üniversitesi’ne baðlý Siyasal Bilgiler Fakültesi) fizik ve kimya dersleri verdi (1889-1900). Bu arada Rasathane-i Amire müdürlüðünde ve II. Meþrutiyetin ilanýndan (1908) sonra Maarif Nezareti Meclis-i Maarif üyeliðinde bulundu. 1910’da Mekteb-i Sultani (bugün Forum Kurallarýný Okuyalým !!! Lisesi) müdürlüðüne atandý. 1912’de Maarif Nezareti müsteþarý, 1913’te Darülfünün-ý Osmani (bugün Ýstanbul Üniversitesi) rektörü oldu. 1917’de rektörlükten ayrýldýysa da üniversitedeki görevini Fen Þubesi (Fakültesi) Müderrisi (Profesör) olarak sürdürdü. Ömrünün sonuna doðru aklî dengesini kaybetti ve tedavi altýndayken 1921 yýlýnda Þiþli’deki Fransýz Hastanesi’nde öldü. Fatih Camiinin bahçesine gömüldü.

3 kez evlenmiþ olan Salih Zeki, bu evliliklerden birini Halide Edip’le (Adývar) yapmýþ, ölümünden kýsa bir süre önce ayrýlmýþtý.

Salih Zeki, önde gelen son dönem Osmanlý matematik bilginlerindendi. Ýkdam, Darüþþafaka ve Ýktisadiyat gazeteleri ile Darülfünun dergisine sayýsýz katkýda bulundu. Dönemin ünlü bilginleriyle matematik ve fen bilimleri konusunda yazýlý tartýþmalara girdi ve bu konularda bir kýsmý ders kitabý olmak üzere çok sayýda yapýt verdi.

Yapýtlarý: Hendese (Geometri) [lise ders kitabý]; Hikmet-i Tabiiye (Fizik) [lise ders kitabý]; Mebhas-ý Savt (Fonetik); Mebhas-ý Elektrik-i Miknatisi ((Elektro Magnetizma); Mebhas-ý Hararet-i Harekiye (Termodinamik); Mebhas-ý Cazibeyi Umumiye (Genel Çekim); Mebhas-ý Elektrikiyet ve Þariyet (Elektrik ve Kýlcallýk); Hesab-ý Ýhtimali (Ýhtimaller Hesabý); Mebhas-ý Hareket-i Seyalat (Akýþkanlarýn Hareketi); Hendese-i Tahliliye (Analitik Geometri); Mebhas-ý Nazariye-i Temevvücat (Dalga Teorisi); Heyet-i Riyaziye (Matematik Astronomi); Kamus-u Riyaziyat (Matematik Ansiklopedisi); Asar-ý Bakiye (Ölmez Eserler). Son iki yapýtýn tamamý, ayrýca Henri Poincare’den çevirdiði dört kitap basýlmamýþtýr.

Derleyen: Yalçýn Gültekin DS’78
SENDE ÝNTERNETTEN FARKLI BIYOGRAFILER BULABILRISIN
BASARILAR