Dersizle Forumlarý

türkü çeþitleri nelerdir...arkadaslar ayrýca " gurbet elde bir hal geldi baþýma/aðlama gözlerim mevlam kerimdir" türküsünün konusunu ve tamamýný bulursanýz sevinirim...

I. TÜRKÜ KAVRAMI

Türkçe söylenmiþ þiir anlamýna gelen "Türkü" nün "Türkî" sözünden geldiði görüþü ittifakla kabul edilmiþ bir görüþtür. Yani, "Türk" kelimesine Arapça "î" ilgi ekinin getirilmesiyle vücut bulmuþtur. "Türk'e has" anlamýna gelen bu söz halk aðzýnda "Türkü" þekline dönüþmüþtür.
Türkü sözü muhtelif Türk boylarýnda farklý kelimelerle isimlendirilirler. Türküyü Azeri Türkleri mahný, Baþkurtlar halk yýrý, Kazaklar türki, türik halýk äni, Kýrgýzlar eldik ýr, türkü, Kumuklar yýr, Özbekler türki, halk koþiðý, Tatarlar halýk cýrý, Türkmenler halk aydýmý, Uygur Türkleri de nahþa, koça nahþisi derler. 1

Türkü terimi ilk defa XV. yüzyýlda Doðu Türkistan'da aruz vezniyle yazýlmýþ ve özel bir ezgi ile söylenmiþ ürünler için kullanýlmýþtýr.2 Burada deðerlendirmeye çalýþtýðýmýz hece vezni ile söylenmiþ türkülerin Anadolu'daki ilk örneðini ise, XVI. yüzyýlda buluruz. Türkü þekline uygun ve türkü adýný taþýyan sözünü ettiðimiz bu parça XVI. yüzyýl halk þairlerinden Öksüz Dede'ye aittir.

Birtakým araþtýrmacýlar türküyü þöyle yorumlamýþtýr:
Cahit Öztelli: "Halkýn iç âlemini yaþatan, beþikten mezara kadar bütün yaþayýþýný içine alan en dikkate deðer edebî mahsuller türkülerdir...Genel olarak türkü adýný taþýyan manzumelerde deðiþmez bir ölçü ve þekil yoktur. Yalnýz saz þairleri tarafýndan sanat düþüncesiyle meydana getirilen türkülerde belli ve deðiþmez bir þekil vardýr. Uzun bir geleneðe baðlý olan bu türkülerde kavuþtak (nakarat) bulunmasý þarttýr. Birinci dörtlüklerin 2. ve 4. mýsralarý ile sonraki dörtlüklerin 4. mýsralarý hep aynýdýr."3

Nihat Sami Banarlý: "Koþma þeklindeki bir manzumenin her dörtlüðüne bir (beþinci) veya bir (beþinci-altýncý) mýsra ilavesiyle söylenilen bir halk þiiridir." 4

Muzaffer Uyguner: "Her mýsraý kafiyeli üçer mýsralý kýtalar ile gene kafiyeli ve iki beyitten müteþekkil ara naðmeleri olan ve çalýnýp söylenen folklorik halk edebiyatý mahsulleridir."5

Herbert Jansky, türküyü þu þekilde tanýmlamaktadýr: Türkü : "Büyük tarihi hadiseler karþýsýnda halk kitlesinin sevinçlerini veya ümitsizliklerini; büyük þahsiyetler hakkýndaki saygýlarýný veya nefretlerini; gençler arasýnda geçen hazin aþk hikâyelerini, millî hece veznini ölçü alan ve kalpleri fetheden mýsralarla, derin bir muhteva içinde dile getiren edebî, ayný zamanda mûsiki bakýmýndan ehemmiyete hâiz olan bu kendine öz bestelerle söyleyen; dar manâsýyla ise tarihi bir vesika mahiyeti gösteren Türk halk þiirinin en eski türlerinden biri".6

II. TÜRKÜLERÝN ÇEÞÝTLERÝ VE TEKNÝK ÖZELLÝKLERÝ

Türküler genellikle yedi, sekiz ve on bir hece ile söylenmiþlerdir. Ancak az sayýda da olsa beþ ve on beþ heceli þiirler de vardýr. Bunun yanýnda baðlantýlarla vücuda getirilen türkülerde, bentlerle ve baðlantýlarýn heceleri arasýnda eþitlik olmayabilir. Yani bent kýsmý yedi hece olan bir türkünün baðlantý kýsmý on bir hece olabilir. Bu tarzda ortaya konulmuþ pek çok sayýda örnekler vardýr.Sözgeliþi þu örnekte bent kýsmý yedi, baðlantý kýsmý ise farklý sözlerden ve on üç heceyle söylenmiþ farklý mýsralardan oluþmuþtur.

Çarþamba dedikleri
Þekerdir yedikleri
Hiç aklýmdan gitmiyor
O yarin dedikleri

Telg(ý)rafýn tellerinin rengi kurþuni
Genç yaþýmda atma bana mavzer kurþunu

Çarþamba yazýlarý
Körpedir kuzularý
Allah alnýma yazdý
Bu kara yazýlarý

Ben Samsun'a gidemiyom kâr olmayýnca
Samsun bana haram olsun yar olmayýnca
Çarþamba'nýn ortasýndan akýyor ýrmak
Her yiðidin kârý deðil sözünde durmak 8

Bazan da bu yapýnýn tam tersi bir durumla karþýlaþýlabilir. Yani bent kýsmý fezla, baðlantý kýsmý az sayýda heceye sahip olabilir.

Biter Kýrþehir'in gülleri biter efendim
Þakýyýp dalýnda bülbüller öter

Gülüm aman aman
Sebep aman aman
Efendim aman

Aynam düþtü yerlere
Karýþtý gazellere
Tabiatým kurusun
Bakarým güzellere

Güzelleri çoktur da hep yeni yeter efendim
Kaþýnýn üstünde keman görünür

Baðlantý 9

Diðer taraftan vezin ve kafiye açýsýndan oldukça serbest tarzda söylenmiþ türküler de vardýr.

Yapýlarýna göre türküler bölümünde bu konuda bilgi ve örnek verdiðimiz için, burada tekrar üzerinde durmuyoruz.

Tespit ettiðimiz örnekleri göz önünde tuttuðumuzda türkülerin hecelerine göre beþ gruba ayrýldýðýný gördük.


A. Beþ heceli türküler

ELÝNDE ÞÝÞE

Elinde (de)þiþe Elinde (de) deri
Kýrýla (da ) düþe Yerleri (de) sürü
Sevdiðim Ayþa Sevdiðim Hürü
Gel beri beri Gel beri beri

Elinde (de) basma
Duvara (da) asma
Sevdiðim Esma
Gel beri beri 10


GÝYDÝÐÝM ALDIR

Giydiðim aldýr Giydiðim mordur
Al dudak baldýr Kollarý dardýr
Ne güzel haldýr Keyfimiz vardýr

Akþam olanda Baðlantý
Akþam olanda
Bade dolanda


Giydiðim sarý Giydiðim atlas
Sen kimin yari Ýðneler batmaz
Aðlatma bari Yar bensiz yatmaz

Baðlantý Baðlantý 11


EKTÝÐÝM YONCA

Ektiðim yonca Ektiðim darý
Biçtiðim yonca Biçtiðim darý
Sevdiðim gonca Sevdiðim sarý

Oy lele lele Baðlantý
Elin elime
Kolun boynuma Ektiðim arpa
Yar havalanmýþ Biçtiðim arpa
Gelmez yanýma Sevdiðim körpe

Baðlantý 12


B. Yedi heceli türküler

Bu türküler genellikle manilerle tertiplenmiþ türkülerdir.

ELÝ ELEKLÝ GELÝN

Eli elekli gelin Entarisi toz pembe
Basma yelekli gelin palazým Yadigârýn var bende palazým
Selâm verdim almadý Hiç sözünde durmazsýn
Katý yürekli gelin güzelim Ýnsaf yok mu hiç sende

Tepside üzüme bak
Biraz da gözüme bak palazým
Eller ne derse desin
Sen benim sözüme bak güzelim 13

Mýsra sonlarýna aman, vay, yandým, hey, kardaþ, emmim kýzý, hoppala vs. gibi sözler getirilmekle beraber mýsralarýn baþýna hatta içlerinde de bu tip sözlere yer verilir. Aþaðýda her iki þekle ait iki örnek kaydediyoruz.


CAN MARAL CAN

Can maral can Evleri yakýn yarim
Vay le le le Çýk sallan bakým yarim
Can maral can Uzun boyun(a) göz deðer
Vay le le le Hamayýl takýn yarim

Can maral can Gidene bak gidene
Vay le le le Boyu benzer fidana
Can maral can Fidanda bir gül bitmiþ
Vay le le le Koklatmaz her gelene 14


BÝR AY DOÐAR PASÝNDEN

Bir ay doðar Pasin'den emmimin kýzý / hopbala kýzý
Ay bulut arasýndan ben n'edem oy
Öyle bir yar sevmiþem emmimin kýzý / hopbala kýzý
Katmer gülün hasýndan ben n'edem oy

Bir ay doðar kenarsýz emmimin kýzý / hopbala kýzý
Yar vefasýz ber arsýz ben n'edem oy
Böylece ah çekerim emmimin kýzý / hopbala kýzý
Halin kime yanarsýz ben n'edem oy 15


C. Sekiz heceli türküler

BÜLBÜLÜN KANADI SARI

Bülbülün kanadý sarý
Ben aðlarým zarý zarý
Elimden aldýlar yari

Garip bülbül ötme bülbül
Benim derdim bana yeter
Bir dahi sen katma bülbül

Bülbülün kanadý beyaz Bülbülün kanadý buhur
Gece bulut gündüz ayaz Gece yazar gündüz ohur
Al kalemi derdimi yaz Yolcu isen ola uður

Baðlantý Baðlantý 16


D. On bir heceli türküler

BAÐDAT ELLERÝNDEN GELEN TURNALAR

Baðdat ellerinden gelen turnalar
Turnalar ne haber yardan ne haber
imdi benim yarim gözün sürmeler
Turnalar ne haber yardan ne haber

Esip esip karlý daðlar aþarsýn
Kýlavuzun yok mu neden þaþarsýn
Bir yazdan bir güzden derdim deþersin
Turnalar ne haber yardan ne haber

Katar katar gökyüzünde dönersin
Akþamamý kaldýn neden eversin
Doðru söyle sen Mevlâ'yý seversin
Turnalar ne haber yardan ne haber

Yarini öldürmüþ eli kan m'ola
Ak gerdan üstünde çifte ben m'ola
Doðru söylen benim yarim sað m'ola
Turnalar ne haber yardan ne haber 17
(evmek : acele etmek)


AFYON'UN ORTASINDA KALESÝ

Afyon'un aman aman ortasýnda kalesi de var kalesi aman
Üzerinde aman vardýr kýzlar kulesi de var kulesi
Zümrüt gibi aman aman yeþillenmiþ ovasý da var ovasý aman
Ay karanlýk aman gece vurdular beni de vay beni
Yarin yazmasýna sardýlar beni de ah beni

Kalecik'ten aman aman ayva gelir kar gelir de vay kar gelir aman
Gümüþ yüzük aman parmaðýna dar gelir de dar gelir
Ben de sandým aman aman meyhaneden efem yar gelir de vay yar gelir aman
Ay karanlýk aman görmedim aman yolumu da vay yolumu
Ah bilemedim aman cerrah kesti benim kolumu de vay kolumu 18


E. On beþ heceli türküler

8+7 duraklý türkülerdir.

MECLÝSÝNDE MAÝL OLDUM

Meclisinde mail oldum ben bir kaþý karaya
Yok mu tabib semtimizde merhem ede yaraya
Benim bir efendim vardýr merhem eder yaraya
Hangi derdime yanayým daðlar derdim var benim
Baþýmý sevdaya salan bir güzelim var benim

Evlerinin önünde de kara üzüm asmasý
Beline kuþak baðlamýþ o da Acem basmasý
Buralarda yar sevenler Anadolu yosmasý
Hangi derdime yanayým daðlar derdim var benim
Baþýmý sevdaya salan bir güzelim var benim 19

A. YAPILARINA GÖRE TÜRKÜLER
1. Bentleri Bir Mýsra Olan Türküler
a. Baðlantýlarý dört mýsra / mani olan türküler
b. Baðlantýlarý yedi mýsra olan türküler
2. Bentleri Ýki Mýsra Olan Türküler
a. Sadece iki mýsradan oluþan türküler
b. Baðlantýlarý bir mýsra olan türküler
c. Baðlantýlarý iki mýsra olan türküler
ç. Baðlantýlarý üç mýsra olan türküler
d. Baðlantýlarý dört mýsra olan türküler
e. Baðlantýlarý beþ mýsra olan türküler
f. Baðlantýlarý altý mýsra olan türküler
g. Baðlantýlarý yedi mýsra olan türküler
h. Baðlantýlarý sekiz ve daha fazla mýsra olan türküler
ý. Baðlantýlarý mýsra sonlarýnda ve mýsra aralarýnda olan türküler
3. Bentleri Üç Mýsra Olan Türlüler
a. Sadece üçlüklerden ibaret olan türküler
b. Baðlantýlarý bir mýsra olan türküler
c. Baðlantýlarý iki mýsra olan türküler
ç. Baðlantýlarý üç mýsra olan türküler
d. Baðlantýlarý dört mýsra olan türküler
e. Baðlantýlarý beþ mýsra olan türküler
f. Baðlantýlarý altý mýsra olan türküler
g. Baðlantýlarý fazla sayýda mýsralý olan türküler
h. Ýki baðlantýlý türküler
ý. Baðlantýlarý mýsra aralarýnda olan türküler
4. Bentleri Dört Mýsra Olan Türküler
a. Sadece dörtlüklerden kurulu türküler
b. Baðlantýlarý bir mýsra olan türküler
c. Baðlantýlarý iki mýsra olan türküler
ç. Baðlantýlarý üç mýsra olan türküler
d. Baðlantýlarý dört mýsra olan türküler
e. Baðlantýlarý beþ mýsra olan türküler
f. Baðlantýlarý altý mýsra olan türküler
g. Baðlantýlarý yedi mýsra olan türküler
h. Baðlantýlarý sekiz ve daha fazla mýsra olan türküler
ý. Baðlantýlarý mýsra aralarýnda olan türküler
i. Ýki baðlantýlý türküler
j. Baðlantýlarý mýsra sonlarýnda olan türküler
5. Karþýlýklý Türküler
a. Ýki mýsralýk bentlerden ibaret atma türküler
b. Üç mýsralýk bentlerden ibaret atma türküler
c. Dört mýsralýk bentlerden ibaret atma türküler
ç. Diyalog þeklinde atma türküler


B. KONULARINA GÖRE TÜRKÜLER
1. Tabiat Türküleri
2. Aþk Türküleri
3. Yiðitlik Türküleri ve Tarihi Olaylarý Konu Edinen Türküler
4. Tören Türküleri
a. Düðün Türküleri
aa. Kýna Türküleri
ab. Baþ Öðme / Duvak Türküleri
ac. Gelin Alma Türküleri
aç. Gelin karþýlama türküleri
ad. Güvey Türküleri
ae. Halk Oyunlarýnda Türküler (Halay, Bar, Horon, Zeybek..)
b. Ayin-i cem Türküleri
c. Sayacý Türküleri
ç. Oturak Türküleri
5. Askerlik Türküleri
6. Yiyecekler Üzerine Söylenmiþ Türküler
7. Hayvanlar Üzerine Söylenmiþ Türküler
8. Olay Türküleri
9. Bitki ve Çiçeklerle Ýlgili Türküler
10. Satýcý Türküleri
11. Ekin Türküleri
12. Ramazan Davulcusu Türküleri
13. Kiþiler Üzerine Söylenmiþ Türküler
14. Keder, Dert ve Hastalýk Türküleri
15. Gurbet ve Hasret Türküleri
16. Meslek ve iþ Türküleri
17. Eþkýya Türküleri
18. Ölüm Türküleri (Aðýtlar)
19. Ninniler ve Çocuk türküleri
20. Hapishane Türküleri
21. Mizahî Türküler
22. Yergi Türküleri
23. Öðretici ve Öðüt Verici Türküler

C. EZGÝLERÝNE GÖRE TÜRKÜLER

Gurbet Elde Bir Hal Geldi Baþýma

Gurbet Elde Bir Hal Geldi Baþýma,
Aðlama Gözlerim Mevlâ Kerimdir.
Derman Arar Ýken Derde Düþ Oldum,
Aðlama Gözlerim Mevlâ Kerimdir.



Huma Kuþu Suya Düþtü Ölmedi,
Dünya Sultan Süleyman'a Kalmadý.
Dedim Yâre Gidem Nasip Olmadý,
Aðlama Gözlerim Mevlâ Kerimdir.



Kaðýda Yazarlar Ufak Yazýlar,
Anasýz Olur Mu Körpe Kuzular.
Yürek Yaralýdýr, Ciðer Sýzýlar,
Aðlama Gözlerim Mevlâ Kerimdir.



Pir Sultan Abdal’ým Böyle Buyurdu,
Ayrýlýk Donlarý Biçti Giydirdi.
Ben Ayrýlmaz Ýdim Felek Ayýrdý
Aðlama Gözlerim Mevlâ Kerimdir.

ALÝ EKBER ÇÝÇEK (Erzincan türküsüdür)

SAÐOL GLÝNX ARKADAÞIM...

KÝLÝTLÝ.